Να ξεπεράσει τις συμπληγάδες της ευρωπαϊκής απροθυμίας για μακροχρόνιες δεσμεύσεις, αλλά και τα αντιφατικά μηνύματα που εκπέμπει η αμερικανική πολιτική, καλείται ο Κάθετος Διάδρομος στην επόμενη και πιο κρίσιμη φάση της ανάπτυξής του.
Από τη μία, η Ουάσιγκτον πιέζει για πολυετή συμβόλαια αμερικανικού LNG, επιχειρώντας να κερδίσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο έδαφος στην ευρωπαϊκή αγορά καθώς αποσύρεται σταδιακά το ρωσικό αέριο. Από την άλλη, ανοίγει διαύλους με τη Μόσχα και επαναφέρει στο τραπέζι το ενδεχόμενο επιστροφής ρωσικών ποσοτήτων στην Ευρώπη στο πλαίσιο μιας μελλοντικής συμφωνίας για την Ουκρανία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο χρόνος αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τον ενεργειακό άξονα που σχεδιάστηκε για να μεταφέρει φυσικό αέριο από την Ελλάδα προς τις αγορές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, αξιοποιώντας σε μεγάλο βαθμό υφιστάμενες υποδομές και διασυνδέσεις.Η δυνατότητά του να αποκτήσει πραγματική εμπορική κλίμακα θα εξαρτηθεί από το πόσο γρήγορα θα κλειδώσει νέους αγοραστές στις αγορές του Βορρά, θα εξασφαλίσει τις πρόσθετες ποσότητες LNG που χρειάζεται ενόψει της επικείμενης κατάργησης των εισαγωγών ρωσικού LNG από την ΕΕ και της εντεινόμενης πίεσης που ασκείται στη διεθνή αγορά και θα περιορίσει το κόστος μεταφοράς μέσα από τα διαδοχικά εθνικά δίκτυα.
Αυτά είναι και τα τρία βασικά στοιχήματα που αναδεικνύονται από τις τελευταίες τοποθετήσεις του κ. Αλέξανδρου Εξάρχου προέδρου και διευθύνοντος συμβούλου του Ομίλου AKTOR και επικεφαλής της Atlantic SEE LNG Trade, της κοινής εταιρείας AKTOR και ΔΕΠΑ Εμπορίας που έχει αναλάβει την εμπορία και διάθεση αμερικανικού LNG μέσω του Κάθετου Διαδρόμου.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε σε συνέντευξή του στο newmoney.gr σήμερα, οι δεσμευτικές συμφωνίες της Atlantic SEE LNG Trade περιορίζονται στην Αλβανία και τη Βοσνία, και είναι συνολικής δυναμικότητας 1,5 bcm ενώ οι συζητήσεις συνεχίζονται με τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Ουκρανία. Αμερικανικά δημοσιεύματα των προηγούμενων ημερών που διερευνούν τις σχέσεις της εταιρείας με την πρώην Πρέσβειρα Κίμπερλι Γκιλφόιλ αμφισβητούσαν τους ανοικτούς διαύλους ακόμη και με αυτές τις χώρες, υποστηρίζοντας ότι η ουκρανική Naftogaz διέκοψε τις διαπραγματεύσεις, ενώ η ρουμανική Transgaz γνωστοποίησε ότι το σχετικό μνημόνιο συνεργασίας έχει λήξει.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι το επόμενο βήμα δεν αφορά τόσο τις υποδομές –η Ρεβυθούσα, το FSRU Αλεξανδρούπολης και τα δίκτυα προς τον Βορρά είναι ήδη διαθέσιμα– όσο την εμπορική ανάπτυξη του Διαδρόμου. Το κρίσιμο μάλιστα οπως αναφέρουν αρμόδιες πηγές της αγοράς είναι πλέον πόσοι αγοραστές θα δεσμευθούν, με ποιες ποσότητες και με ποιο τελικό κόστος θα φτάνει το αέριο στις αγορές της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Η Αλβανία και η κρίσιμη διάκριση
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά σε αυτές τις εξελίξεις η συμφωνία με την Αλβανία, μετά τα ερωτήματα που διατυπώθηκαν στον αμερικανικό Τύπο για τη δεσμευτικότητά της. Η θέση της Atlantic είναι ότι η σύμβαση για 1 bcm με την κρατική ALBGAZ είναι ήδη δεσμευτική και ότι αυτό που εκκρεμεί είναι η κρατική εγγύηση που πρέπει να κυρωθεί από την αλβανική πλευρά και όχι η ίδια η εμπορική συμφωνία. Η Atlantic επικαλείται επιπλέον τον νομικό και τραπεζικό έλεγχο στον οποίο υποβλήθηκαν τα συμβόλαια με την Αλβανία και τη Βοσνία από τις τέσσερις ελληνικές συστημικές τράπεζες και την Goldman Sachs, στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση της εγγυητικής επιστολής προς τη Venture Global.
Πιο ανοιχτή παραμένει η εικόνα στις υπόλοιπες αγορές. Στη Ρουμανία επιβεβαιώνεται ότι οι συζητήσεις έχουν καθυστερήσει λόγω της πολιτικής αστάθειας, ενώ επαφές βρίσκονται σε εξέλιξη με τη Βουλγαρία και την Ουκρανία. Η μετατροπή αυτών των συζητήσεων σε συμβάσεις είναι αυτή που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την κλίμακα που μπορεί να αποκτήσει σε πρώτη φάση ο Κάθετος Διάδρομος με στόχο τα 4 έως 4,5 bcm.
Το «κλείδωμα» αγοραστών αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία ενόψει του 2030, όταν ενεργοποιείται η μακροχρόνια συμφωνία της Atlantic με τη Venture Global. Οι ρήτρες «take or pay» μεταφέρουν τότε σημαντικό μέρος του εμπορικού ρίσκου στην κοινοπραξία, καθώς θα καλείται να πληρώνει τις συμβατικές ποσότητες LNG ακόμη και αν δεν έχει εξασφαλίσει την αντίστοιχη ζήτηση για τη διάθεσή τους. Υπό αυτή την έννοια, η διεύρυνση του πελατολογίου στις αγορές του Βορρά δεν αφορά μόνο την ανάπτυξη του Διαδρόμου, αλλά και την εξασφάλιση της εμπορικής βάσης πάνω στην οποία θα στηριχθεί η 20ετής συμφωνία προμήθειας.
Στο τραπέζι ξανά το ρωσικό αέριο
Την ώρα όμως που επιχειρείται να κλειδώσουν νέοι αγοραστές για το αμερικανικό LNG, η ίδια η γεωπολιτική εικόνα που έδωσε ώθηση στον Κάθετο Διάδρομο γίνεται πιο σύνθετη.
Σύμφωνα με τους New York Times, η αμερικανική πλευρά έχει θέσει σε συνομιλίες με Ουκρανούς και Ευρωπαίους αξιωματούχους την πιθανότητα επανέναρξης ευρωπαϊκών αγορών ρωσικού φυσικού αερίου ως μέρος μιας ευρύτερης οικονομικής διευθέτησης που θα μπορούσε να συνοδεύσει μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία.
Οι απεσταλμένοι του Ντόναλντ Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, φέρονται να έχουν θέσει το ζήτημα σε επαφές με Ουκρανούς και Ευρωπαίους αξιωματούχους, ενώ στις αμερικανορωσικές συζητήσεις έχει επανέλθει στο τραπέζι και το μέλλον του Nord Stream.
Η Γερμανία βρίσκεται αναπόφευκτα στο επίκεντρο, καθώς πριν από τον πόλεμο είχε στηρίξει μεγάλο μέρος της ενεργειακής της τροφοδοσίας στο φθηνό ρωσικό αέριο και η απώλειά του επιβάρυνε σημαντικά τη βιομηχανία της. Επισήμως, πάντως, το Βερολίνο παραμένει προσηλωμένο στην απεξάρτηση από τη ρωσική ενέργεια και δεν υπάρχει κυβερνητική στροφή προς επαναλειτουργία του Nord Stream.
Η φαινομενική αυτή αντίφαση φωτίζει και μια άλλη πλευρά της αμερικανικής στρατηγικής. Όσο το ρωσικό αέριο βρίσκεται εκτός μεγάλου μέρους της ευρωπαϊκής αγοράς, οι ΗΠΑ έχουν ένα παράθυρο ευκαιρίας για να κλειδώσουν πολυετείς συμβάσεις LNG. Εάν αργότερα οι γεωπολιτικές συνθήκες αλλάξουν και ανοίξει ξανά, έστω μερικώς, η πόρτα στις ρωσικές ροές, που κατά τον κ. Εξάρχου θα συμβεί, ένα σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής ζήτησης θα έχει ήδη δεσμευθεί με αμερικανικά συμβόλαια.
Υπό αυτή την έννοια, η μάχη δεν αφορά μόνο το ποιος θα καλύψει σήμερα το κενό του ρωσικού αερίου. Αφορά και το ποιος θα έχει εξασφαλίσει τους πελάτες και τις διαδρομές τροφοδοσίας της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης όταν διαμορφωθεί η επόμενη ενεργειακή ισορροπία.
Το κενό μέχρι το 2030
Για την Atlantic, ωστόσο, υπάρχει και ένα πολύ πιο άμεσο ζήτημα: οι ποσότητες που θα είναι διαθέσιμες μέχρι να ενεργοποιηθεί η μεγάλη μακροχρόνια συμφωνία της με τη Venture Global.
Η Atlantic SEE LNG Trade, έχει συμφωνήσει την προμήθεια 1 εκατ. τόνων LNG ετησίως από τη Venture Global για 20 χρόνια. Οι παραδόσεις όμως ξεκινούν από το 2030. Μέχρι τότε πρέπει να εξασφαλιστούν πρόσθετα φορτία, ιδιαίτερα εάν διευρυνθεί ο αριθμός των αγοραστών που θα τροφοδοτούνται μέσω του Κάθετου Διαδρόμου.
Οι σχετικές συζητήσεις βρίσκονται σε εξέλιξη, χωρίς μέχρι στιγμής να έχουν εξασφαλιστεί οι πρόσθετες ποσότητες όπως δήλωσε τις προηγούμενες μέρες στο Platts ο CEO της Atlantic SEE LNG Trade. Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται το ευρύτερο ευρωπαϊκό πρόβλημα, καθώς πολλές εταιρείες εξακολουθούν να διστάζουν να αναλάβουν πολυετείς δεσμεύσεις, προτιμώντας την ευελιξία της spot αγοράς, η οποία όμως τις αφήνει περισσότερο εκτεθειμένες στις διακυμάνσεις των τιμών και στον διεθνή ανταγωνισμό για διαθέσιμα φορτία.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η θέση του κ. Εξάρχου ότι οι ευρωπαϊκές εταιρείες θα πρέπει να στραφούν σε συμβάσεις αμερικανικού LNG διάρκειας τουλάχιστον πέντε ετών. Πρόκειται για διαφορετικό ορίζοντα από το 20ετές συμβόλαιο Atlantic–Venture Global και για μια προσπάθεια να βρεθεί μια ενδιάμεση λύση μεταξύ της spot αγοράς και των πολύ μακροχρόνιων δεσμεύσεων.
Οι ΗΠΑ έχουν ήδη αποκτήσει κυρίαρχη θέση στην ευρωπαϊκή αγορά LNG, καλύπτοντας περίπου το 60,7% των εισαγωγών της ΕΕ κατά τους πρώτους εννέα μήνες του 2026, σύμφωνα με στοιχεία της S&P Global Energy CERA. Το επόμενο βήμα για τους Αμερικανούς παραγωγούς είναι να μετατρέψουν ένα μέρος αυτής της ζήτησης σε πολυετείς δεσμεύσεις.
Τα ακριβά «διόδια» προς τον Βορρά
Το τρίτο μεγάλο μέτωπο είναι το κόστος. Παρά τις παρεμβάσεις που έγιναν το καλοκαίρι και τη συμφωνία των διαχειριστών των δικτύων με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για ευνοϊκότερα τιμολόγια, τα τέλη διαμετακόμισης παραμένουν κρίσιμος παράγοντας για την ανταγωνιστικότητα του Διαδρόμου.
Στις 15 Οκτωβρίου το LNG με παράδοση DES στη Μεσόγειο κόστιζε στα 27,775 δολάρια/MMBtu, τιμή αυξημένη κατά 173% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2025. Όσο ακριβότερο είναι το LNG στην είσοδό του στην Ευρώπη τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν οι πρόσθετες χρεώσεις που συσσωρεύονται καθώς το αέριο διασχίζει τα διαφορετικά εθνικά συστήματα προς τον Βορρά.
Οι μειώσεις που συμφωνήθηκαν βελτίωσαν την εικόνα, όμως υπό τις σημερινές συνθήκες η πλευρά του κ. Εξάρχου θεωρεί ότι χρειάζονται πρόσθετες παρεμβάσεις. Για τον Κάθετο Διάδρομο το ζήτημα είναι απλό. Δεν αρκεί να υπάρχει διαθέσιμο LNG και αγοραστής. Πρέπει το αέριο να μπορεί να φτάσει στον τελικό προορισμό του σε τιμή που να παραμένει ανταγωνιστική.
Η δύσκολη εξίσωση του χειμώνα
Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένα ευρύτερο πρόβλημα για την Ευρώπη. Η εκτίμηση που διατυπώνεται είναι ότι η ΕΕ καθυστέρησε να εξασφαλίσει εγκαίρως τις ποσότητες που θα χρειαστεί και βρίσκεται τώρα περισσότερο εκτεθειμένη σε μια διεθνή αγορά όπου Ευρώπη και Ασία ανταγωνίζονται για τα ίδια φορτία.
Στην ηλεκτρική ενέργεια ο κ. Εξάρχου τάσσεται υπέρ μεγαλύτερης ευχέρειας στα κράτη-μέλη να στηρίξουν τις τιμές, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά το υψηλό ενεργειακό κόστος μπορεί να τροφοδοτήσει νέο πληθωριστικό κύμα. Στην ίδια λογική εντάσσεται και η συζήτηση για κοινά ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία, ακόμη και για κάποια μορφή ευρωομολόγου, ώστε το κόστος της ενεργειακής προσαρμογής να μην περάσει εξ ολοκλήρου σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Ακόμη πιο αιχμηρή είναι η κριτική του στη λογική ότι η ενεργειακή στενότητα μπορεί να αντιμετωπιστεί κυρίως με περιορισμό της ζήτησης. «Αν συζητάμε τώρα ότι θα λυθεί το πρόβλημα διότι θα πηγαίνουμε στη δουλειά μας με ποδήλατα ή δεν θα ανάβουμε τους διακόπτες να έχουμε φως, το βρίσκω αφελές», ανέφερε χαρακτηριστικά.