Το πλαστικό μπουκάλι είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο της σύγχρονης υπερκατανάλωσης: αγοράζεται για λίγα λεπτά δροσιάς και καταλήγει να επιβαρύνει το περιβάλλον για δεκαετίες. Κι όμως, πρόκειται για ένα από προϊόντα μιας χρήσης που μπορούν να αποφευχθούν — χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα αλλάξει δραματικά η καθημερινότητά μας.
Η ελληνική πραγματικότητα: 2,5 δισεκατομμύρια μπουκάλια τον χρόνο
Στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται κάθε χρόνο περισσότερα από 2,5 δισεκατομμύρια πλαστικά μπουκάλια, σύμφωνα με το WWF. Μεταφρασμένο σε καθημερινή κλίμακα, αυτό σημαίνει σχεδόν 7 εκατομμύρια τεμάχια την ημέρα ή περίπου 300.000 την ώρα. Η διάρκεια ζωής τους είναι ελάχιστη, αλλά το αποτύπωμά τους τεράστιο.
Μόλις το 28% αυτών συλλέγεται και οδηγείται σε ανακύκλωση. Το υπόλοιπο καταλήγει σε χωματερές, καίγεται ή διαρρέει στο φυσικό περιβάλλον, συχνά στη θάλασσα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του προγράμματος του WWF «Υιοθέτησε μια παραλία», τα πλαστικά μπουκάλια συγκαταλέγονται στα δέκα συχνότερα απορρίμματα που εντοπίζονται στις ελληνικές ακτές.
Οι ευρωπαϊκοί στόχοι και η ελληνική υστέρηση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, αναγνωρίζοντας τη σοβαρότητα του προβλήματος, θέσπισε το 2019 υποχρέωση για τα κράτη-μέλη να συλλέγουν έως το τέλος του 2025 το 77% των πλαστικών φιαλών και έως το 2029 το 90%.
Η Ελλάδα, ωστόσο, παραμένει πολύ κάτω από αυτά τα επίπεδα, με ποσοστά κάτω του 30%. Το ερώτημα είναι προφανές: γιατί δεν καταφέραμε να ακολουθήσουμε τον ευρωπαϊκό ρυθμό;
Η εμπειρία άλλων χωρών δείχνει ότι η αποτελεσματικότερη λύση είναι το σύστημα επιστροφής εγγύησης. Στην πράξη, η τιμή ενός προϊόντος σε πλαστική φιάλη επιβαρύνεται με ένα μικρό ποσό (συνήθως 10-30 λεπτά), το οποίο επιστρέφεται στον καταναλωτή όταν παραδώσει το άδειο μπουκάλι σε ειδικά σημεία.
Στη Γερμανία, για παράδειγμα, από τα 75 λεπτά που κοστίζει ένα μπουκάλι νερού 500 ml, τα 25 αποτελούν εγγύηση. Με την επιστροφή του μπουκαλιού, ο πολίτης λαμβάνει πίσω το ποσό. Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: η Γερμανία αγγίζει το 98% συλλογής, η Φινλανδία το 97%, η Δανία το 93%. Ακόμη και χώρες που πρόσφατα εφάρμοσαν το σύστημα, όπως η Ρουμανία και η Ιρλανδία, έχουν ήδη υπερβεί το 80% και 90% αντίστοιχα.
Ο νόμος υπάρχει, η εφαρμογή καθυστερεί
Η Ελλάδα αναγνώρισε τη σημασία του μέτρου. Με τον νόμο 4736/2020 θεσπίστηκε σύστημα επιστροφής εγγύησης, με αντίτιμο 0,10 ευρώ για φιάλες έως 0,5 λίτρα και 0,15 ευρώ για μεγαλύτερες. Η εφαρμογή του προβλεπόταν από τον Ιανουάριο του 2023.
Τρία χρόνια μετά, το σύστημα δεν έχει ακόμη τεθεί σε λειτουργία. Στους πολιτικούς και οικονομικούς κύκλους γίνεται λόγος για πιέσεις επιχειρηματικών συμφερόντων, αδράνεια υπόχρεων επιχειρήσεων και αδυναμία των αρμόδιων φορέων — του Υπουργείου Περιβάλλοντος και του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης — να επιβάλουν το πλαίσιο.
Η αναβολή δεν σημαίνει μόνο περιβαλλοντική επιβάρυνση. Δημιουργεί και οικονομικό κόστος.
Αφενός, δυσχεραίνεται η επίτευξη του στόχου για 25% ανακυκλωμένο πλαστικό στις φιάλες PET από το 2025, καθώς χωρίς συλλογή δεν υπάρχει πρώτη ύλη για επανένταξη στην αγορά. Αφετέρου, η Ελλάδα καταβάλλει στην ΕΕ 800 ευρώ ανά τόνο για τις μη ανακυκλωμένες πλαστικές συσκευασίες — ποσό που μεταφράζεται σε 30-40 εκατ. ευρώ ετησίως.
Παράλληλα, χωρίς το σύστημα επιστροφής, καθίσταται δυσκολότερη και η συλλογή φιαλών αλουμινίου, που εντάσσονται στο ίδιο πλαίσιο.
Τι πρέπει να αλλάξει
Ακούγεται ότι το σύστημα θα ξεκινήσει εντός του 2026. Κρίσιμο, όμως, είναι όχι μόνο να λειτουργήσει, αλλά να σχεδιαστεί σωστά. Η πρόβλεψη επιστροφής της εγγύησης αποκλειστικά με κουπόνι που εξαργυρώνεται σε καταστήματα περιορίζει το κίνητρο. Η δυνατότητα άμεσης χρηματικής επιστροφής θα ενίσχυε τη συμμετοχή των πολιτών.
Πέρα από την τεχνική εφαρμογή, απαιτείται διαφάνεια και ενεργή εποπτεία. Ο νομοθέτης και ο ΕΟΑΝ δεν μπορούν να παραμείνουν παθητικοί παρατηρητές. Η παρακολούθηση και η έγκαιρη διόρθωση αστοχιών είναι προϋπόθεση επιτυχίας.
Και κυρίως, ο στόχος δεν πρέπει να περιορίζεται στη συλλογή. Η πραγματική πρόκληση είναι η μείωση της παραγωγής πλαστικού και η μετάβαση σε μοντέλα επαναχρησιμοποίησης.
Το σύστημα επιστροφής εγγύησης έχει αποδείξει ότι αποδίδει. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα θα αξιοποιήσει αυτή τη δοκιμασμένη λύση ή αν θα χάσει ακόμη μία ευκαιρία για μια πιο βιώσιμη διαχείριση των απορριμμάτων της.
Διαβάστε ακόμη
Χρυσός: Διόρθωση μετά το ράλι – Στα 5.185 δολάρια η ουγγιά εν μέσω δασμών Τραμπ
Εργασιακές σχέσεις: Πέντε φράσεις που ενισχύουν τον σεβασμό στο γραφείο
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα