Η Νεφερτίτη, «η όμορφη που ήρθε», δεν είναι μόνο μια βασίλισσα της αρχαιότητας· είναι η διαχρονική μορφή που ενέπνευσε τη μόδα, την ομορφιά και την ίδια την ιδέα της γυναικείας εξουσίας.
Η Νεφερτίτη, είναι όπως φαίνεται, η έμπνευση πίσω από πολλά κεφάλαια της μόδας και της ομορφιάς. Η πολύχρωμη προτομή, ύψους 47 εκατοστών, που ανακαλύφθηκε τον Δεκέμβριο του 1912 από τον Γερμανό αρχαιολόγο Ludwig Borchardt, είναι περίπου 3.400 ετών. Εκτέθηκε για πρώτη φορά το 1924 στο μουσείο Neues του Βερολίνου και τα αποκαλυπτήριά της άφησαν άναυδο το κοινό. Το γλυπτό της θεωρείται ένα από τα πρώτα εμπορευματοποιημένα ιδανικά ομορφιάς: Ένα χαμόγελο τόσο αινιγματικό όσο αυτό της Τζοκόντα, ένας καλλίγραμμος λαιμός, τέλεια ζυγωματικά και με «έναν εκπληκτικό ρεαλισμό» όπως περιγράφεται στον κατάλογο του μουσείου.
Η εικόνα ως εργαλείο εξουσίας
Καθώς κοιτάζουμε το πρόσωπό της, δεν βλέπουμε μόνο την ομορφιά αλλά και μια γυναίκα που διαμόρφωνε συνειδητά την εικόνα της ως εργαλείο εξουσίας. Στα μέσα του 14ου αιώνα π.Χ., η Αίγυπτος γνώριζε μια ριζική ανανέωση υπό την ηγεσία του συζύγου της, Φαραώ Ακενατόν. Μαζί επέβαλαν μια θρησκευτική μεταρρύθμιση, φέρνοντας στο προσκήνιο τον Άτον, τον Αιγύπτιο θεό του ηλιακού δίσκου, τοποθετώντας τον εαυτό τους ως τους κύριους ενδιάμεσους μεταξύ θεού και ανθρώπων. Αυτή η αλλαγή δεν ήταν μόνο πνευματική· επεκτάθηκε και στην αισθητική των ηγεμόνων.
Τα πορτραίτα και οι τοιχογραφίες της εποχής Αμάρνα παρουσιάζουν έναν νέο τύπο βασιλικής εικόνας: πιο φυσιοκρατική, εκφραστική, και σε πολλές περιπτώσεις, τολμηρά μη συμβατική για τα δεδομένα της Αιγύπτου. Η Νεφερτίτη εμφανίζεται σε σκηνές όπου συνοδεύει τον Φαραώ σε τελετές, οδηγεί άρματα ή συμμετέχει σε δραστηριότητες που παραδοσιακά ανατίθενται μόνο στον άνδρα ηγεμόνα. Το μήνυμα είναι σαφές: η βασίλισσα δεν είναι απλώς διακοσμητική φιγούρα, είναι συν-κυρίαρχος, παρουσία δυναμική και ορατή στους υπηκόους.
Το μακιγιάζ της, με έντονα περιγραμμένα μάτια και φινιρίσματα που αναδεικνύουν τα ζυγωματικά, αποτελεί μέρος ενός στρατηγικού «αξεσουάρ εξουσίας», ένα εργαλείο που ενίσχυε την αναγνωρισιμότητα και την επιβολή της προσωπικότητάς της. Παράλληλα υπήρχε και μία πνευματική εξήγηση: το ζωγραφισμένο μάτι γίνεται ένα είδος φυλαχτού, διώχνοντας τα κακά πνεύματα. Όταν δεν ήταν διακοσμημένο, ήταν ευάλωτο στην επιρροή του «κακού ματιού». Ο απέραντος πλούτος των Αιγυπτίων σήμαινε ότι οι πολύτιμοι λίθοι, που σήμερα προορίζονται για τα πιο πολυτελή κοσμήματα, συνθλίβονταν και τρίβονταν τακτικά ως έντονες, χρωστικές ουσίες. Η χαρακτηριστική πράσινη σκιά ματιών της Κλεοπάτρας, την οποία πιθανότατα φορούσε και η Νεφερτίτη, παρασκευαζόταν από μαλαχίτη. Το συνεχές ενδιαφέρον της Δύσης για την εμμονή των Αιγυπτίων με την εμφάνισή τους, δεν αφορά μόνο τη ματαιοδοξία, αλλά και τα καινοτόμα άλματα που έκαναν στον κόσμο των καλλυντικών και της ομορφιάς.
Η βασίλισσα που έγινε fashion icon
Το στέμμα της, με το χαρακτηριστικό κυλινδρικό σχήμα και την επιβλητική κάθετη γραμμή, αποτέλεσε έμπνευση για το χαρακτηριστικό τύλιγμα κεφαλής. Ο Paul Poiret ήταν από τους πρώτους δημιουργούς που εμπνεύστηκε ανοιχτά από την αιγυπτιακή αισθητική. Στις αρχές του 20ού αιώνα, έντυσε τις γυναίκες του Παρισιού με τουρμπάνια, χρυσοκεντημένα και εξωτικά μοτίβα που έφερναν κάτι από την αίγλη της Νεφερτίτης στα σαλόνια της Belle Époque. Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, ο John Galliano θα την φανταστεί ξανά για τον οίκο Dior της ανοιξιάτικης συλλογής του 2004, με καπέλα ύψους μισού μέτρου, ένα θέαμα που ήταν μία μίξη πολιτιστικής αιγυπτιακής φαντασίας και εντυπωσιακό παραλήρημα υψηλής ραπτικής.
Ο Christian Louboutin σχεδίασε μία συλλογή από κραγιόν που παραπέμπουν σε σκήπτρα των φαραώ, με χρυσές λεπτομέρειες και καπάκια σε σχήμα στέματος. Η Naomi Campbell εμφανίστηκε με μαύρο headpiece στην επίδειξη του Azzedine Alaïa που έφερνε ευθέως στη βασίλισσα της Αιγύπτου. Η Beyoncé, με την εμβληματική εμφάνισή της στο Coachella, φλέρταρε αισθητικά με την ενσάρκωση της Νεφερτίτης ως σύγχρονης θεάς. Η Rihanna, η οποία έχει ένα τατουάζ με την προτομή της Νεφερτίτης στο πλαϊνό μέρος του θώρακά της, τής απέτισε φόρο τιμής σε ένα εξώφυλλο της Vogue Arabia, το 2017.
Το επιβλητικό πρόσωπο της Νεφερτίτης είναι βέβαια όμορφο, αλλά δεν είναι απλώς «όμορφο». Είναι αυτή η απρόσιτη αυτάρκεια, είναι ίσως το στοιχείο που μαγνητίζει τον κόσμο επί έναν αιώνα: η ομορφιά της δεν είναι προσαρμοσμένη, δεν υποτάσσεται. Είναι κυριαρχική.
Ίσως τελικά η διαχρονικότητα της Νεφερτίτης να έγκειται στο ότι επιτρέπουν σε κάθε εποχή να τη δει όπως τη χρειάζεται. Ως fashion icon. Ως μητέρα. Ως σύμβολο εξουσίας. Ως πηγή έμπνευσης. Ως καθρέφτη στον οποίο κάθε εποχή βλέπει τον εαυτό της. Όπως εύστοχα είπε η ιστορικός τέχνης Elka Stevens, «βγάλε της το στέμμα και βάλε την σε οποιαδήποτε κοινωνία, θα προσαρμοστεί». Αυτό που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι η διαχρονική τελειότητα της προτομής που κατέστησε τη Νεφερτίτη, στην ανθρώπινη φαντασία, ως το αιώνιο σύμβολο γυναικείας ομορφιάς.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image