Ο θρυλικός αρχιτέκτονας πέθανε πριν προλάβει να δει το τελευταίο έργο του ολοκληρωμένο. Το Saadiyat χτίζεται ως το τελευταίο κομμάτι ενός πολιτιστικού στοιχήματος δισεκατομμυρίων.
Τον Δεκέμβριο του 2025, στα 96 του χρόνια, πέθανε ο Frank Gehry, άνθρωπος που άλλαξε το πώς μοιάζει ένα μουσείο. Έξι μήνες αργότερα, το Άμπου Ντάμπι ανακοίνωσε το τελευταίο του έργο. Το Dar al Funoon, ο «Οίκος των Τεχνών» σε ελεύθερη μετάφραση, θα σταθεί στο Saadiyat Island δίπλα στο ακόμα υπό κατασκευή Guggenheim του ίδιου αρχιτέκτονα, και θα είναι από τα τελευταία κτίρια που θα φέρουν την υπογραφή του. Ο Gehry δεν θα το δει ποτέ έτοιμο. Το σχέδιο, ολοκληρωμένο πριν τον θάνατό του, προχωράει έτσι κι αλλιώς, σαν να μην πρόσεξε κανείς πως λείπει ο δημιουργός του.
Υπάρχει κάτι παράδοξο σε αυτή την εικόνα. Ενός αρχιτέκτονα που σχεδιάζει μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής του κτίρια που δεν θα προλάβει να δει χτισμένα. Ο Gehry το είχε ζήσει και πριν, με το ίδιο το Guggenheim του Άμπου Ντάμπι να καθυστερεί τόσα χρόνια -που πολλοί αναρωτιόνταν αν θα ολοκληρωνόταν ποτέ όσο ζούσε. Τώρα το ερώτημα αντιστράφηκε. Το κτίριο θα ολοκληρωθεί. Απλώς χωρίς εκείνον, κι αυτό αλλάζει τον τρόπο που το κοιτάμε, θέλουμε δεν θέλουμε.
Η ανακοίνωση έγινε με την παρουσία του πρίγκιπα διαδόχου του Άμπου Ντάμπι, Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan, ο οποίος επισκέφθηκε τον χώρο κι ενημερώθηκε για την πρόοδο. Δεν είναι τυπική λεπτομέρεια, όσο κι αν μοιάζει με πρωτόκολλο. Στο Άμπου Ντάμπι η πολιτιστική υποδομή δεν χτίζεται σαν επένδυση ξεχωριστή από την πολιτική βούληση. Χτίζεται μαζί της, με το κράτος να λειτουργεί ταυτόχρονα ως χορηγός, ιδιοκτήτης της γης και δημόσιος εγγυητής της φιλοδοξίας. Δεν υπάρχει εκεί η διάκριση που ξέρουμε στην Ευρώπη ανάμεσα σε δημόσιο κι ιδιωτικό πολιτισμό. Υπάρχει ένα σχέδιο, κι όλα τα υπόλοιπα εξυπηρετούν αυτό το σχέδιο.
Ένα κτίριο φτιαγμένο από ύφασμα και ήχο
Οι πρώτες αποτυπώσεις δείχνουν μια εξωτερική όψη που κυματίζει, σαν ύφασμα παγωμένο τη στιγμή που φυσάει ο άνεμος. Είναι η υπογραφή του Gehry, που την είχε ήδη δοκιμάσει στο Guggenheim του Μπιλμπάο και στην Walt Disney Concert Hall του Λος Άντζελες, η οποία μεταφέρθηκε τώρα ως κτίριο αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στις παραστατικές τέχνες. Το Dar al Funoon θα στεγάσει αίθουσα οπερών (ναι, περισσότερων από μίας) και μπαλέτου 2.000 θέσεων, υπαίθριο αμφιθέατρο 3.500 θέσεων, θέατρο 400 θέσεων κι έναν χώρο τζαζ 250 θέσεων. Συνολικά πάνω από 6.000 κάτω από μία στέγη, κάτι που το τοποθετεί ανάμεσα στα μεγαλύτερα πολιτιστικά συγκροτήματα της περιοχής, ίσως και πέρα από αυτήν.
Ο Mohamed Khalifa Al Mubarak, επικεφαλής του Τμήματος Πολιτισμού και Τουρισμού του Άμπου Ντάμπι, το περιέγραψε ως μακροπρόθεσμη επένδυση στην καλλιτεχνική έκφραση. Πίσω από τη διατύπωση του, κρύβεται μια πιο συγκεκριμένη λογική. Το Saadiyat δεν χτίζει μεμονωμένα κτίρια. Χτίζει έναν χάρτη, όπου κάθε νέο μουσείο ή αίθουσα τέχνης αυξάνει την αξία όσων προηγήθηκαν. Το Louvre Abu Dhabi του Jean Nouvel άνοιξε το 2017. Το Zayed National Museum του Foster + Partners πλησιάζει στην ολοκλήρωσή του. Το Natural History Museum και το TeamLab Phenomena έχουν ήδη προστεθεί στη γειτονιά. Το Dar al Funoon δεν είναι ξεχωριστό εγχείρημα. Είναι το κομμάτι που έλειπε από ένα παζλ που οι Άραβες χτίζουν εδώ και δύο δεκαετίες, κομμάτι-κομμάτι, σαν κάποιος να είχε δει από την αρχή την τελική εικόνα κι απλώς περίμενε να έρθει η ώρα του καθενός.
Η αισθητική ως υποδομή
Αυτό που κάνει το εγχείρημα ενδιαφέρον δεν είναι μόνο η φόρμα του κτιρίου. Είναι η λογική πίσω από τη χρονική στιγμή. Το Άμπου Ντάμπι δεν χτίζει αίθουσα οπερών επειδή έχει επείγουσα ανάγκη για όπερα. Χτίζει μια υποδομή γοήτρου, με τον ίδιο τρόπο που μια πόλη χτίζει ένα αεροδρόμιο ή ένα λιμάνι. Η διαφορά είναι πως εδώ η υποδομή μιλάει τη γλώσσα της αισθητικής, όχι της χωρητικότητας. Ένα κτίριο του Gehry δεν χρειάζεται δικαιολογία λειτουργικότητας για να δικαιολογήσει το κόστος του. Η ίδια η υπογραφή είναι το επιχείρημα.
Η στρατηγική αυτή έχει ήδη μετρήσιμο αποτέλεσμα στην αγορά ακινήτων γύρω από την πολιτιστική περιοχή. Οι τιμές στο Saadiyat αυξήθηκαν 20% με 30% μόνο μέσα στο 2025, σύμφωνα με στοιχεία της αγοράς, με τις αποδόσεις ενοικίασης να κυμαίνονται γύρω στο 4,5% με 5,5%, χαμηλότερες από άλλες περιοχές του Άμπου Ντάμπι. Η διαφορά εξηγείται εύκολα, αν σκεφτεί κανείς τι πραγματικά αγοράζει. Κανείς δεν αγοράζει στο Saadiyat για την απόδοση ενοικίου. Αγοράζει για την υπόσχεση ότι η γειτνίαση με μουσεία σχεδιασμένα από βραβευμένους με Pritzker αρχιτέκτονες θα κρατήσει την αξία της γης να ανεβαίνει για χρόνια. Είναι σχεδόν σαν να αγοράζεις ένα κομμάτι από τη φήμη ενός ονόματος, μόνο που εδώ το όνομα είναι ολόκληρη μια γειτονιά.
Είναι στρατηγική που έχουν δοκιμάσει άλλες πόλεις, από το Μπιλμπάο μέχρι το Μπρούκλιν, σπάνια όμως στην κλίμακα κι την ταχύτητα που τη βλέπουμε στο Saadiyat. Στο Μπιλμπάο, το ίδιο το Guggenheim του Gehry είχε αλλάξει την τύχη μιας βιομηχανικής πόλης που έχανε πληθυσμό, δίνοντας όνομα σε φαινόμενο που οι πολεοδόμοι αποκαλούν έκτοτε «φαινόμενο Μπιλμπάο». Το Άμπου Ντάμπι δεν χρειάζεται να αναζωογονήσει μια φθίνουσα πόλη. Έχει κεφάλαιο, έχει γη, κι έχει τον χρόνο να χτίσει από το μηδέν αυτό που αλλού χτίστηκε από ανάγκη. Δεν είναι μικρή διαφορά. Είναι, ουσιαστικά, όλη η διαφορά.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν είναι αν το κτίριο θα είναι εντυπωσιακό. Ο Gehry δεν αστόχησε ποτέ σε αυτό, ούτε στα 96 του χρόνια. Το ερώτημα είναι αν μια πολιτιστική περιοχή χτισμένη εξ ολοκλήρου γύρω από ονόματα, Gehry, Nouvel, Foster, μπορεί να αποκτήσει τη δική της ταυτότητα, πέρα από το άθροισμα των υπογραφών που τη συνθέτουν. Το Dar al Funoon θα είναι η τελευταία δοκιμή του ίδιου του Gehry σε αυτή την ερώτηση. Κι η πρώτη που θα απαντηθεί χωρίς εκείνον να είναι εδώ για να τη δει.
Φωτογραφίες: Courtesy of Department of Culture and Tourism Abu Dhabi