Οι «Ανθισμένες καστανιές» βγαίνουν στον Sotheby’s της Νέας Υόρκης στις 18 Νοεμβρίου με εκτίμηση γύρω στα 180 εκατ. δολάρια. Ο οίκος έχει εγγυηθεί την πώληση, άρα ο πίνακας θα αλλάξει χέρια ό,τι κι αν γίνει στην αίθουσα.
Τον Μάιο του 1890, δύο μήνες πριν πεθάνει, ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ζούσε στο Οβέρ-σιρ-Ουάζ, περίπου 30 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Παρισιού, έχοντας μόλις βγει από το άσυλο του Σεν-Ρεμί. Στις 25 Μαΐου έγραψε στον αδερφό του τον Τεό ότι είχε τελειώσει «μια σπουδή με καστανιές». Μια σπουδή. Έτσι την έλεγε. Ο θρύλος θέλει τον Βαν Γκογκ να έχει πουλήσει έναν μόνο πίνακα όσο ζούσε κι ακόμα κι αν οι ιστορικοί τέχνης το συζητούν, το σίγουρο είναι ότι από τα λεφτά που θα κινηθούν γύρω από αυτή τη «σπουδή» δεν θα έβλεπε ούτε ένα γαλλικό φράγκο.
Στις 18 Νοεμβρίου, οι «Ανθισμένες καστανιές» θα είναι το πρώτο και βαρύτερο όνομα στη βραδινή δημοπρασία του Sotheby’s στη Νέα Υόρκη. Η εκτίμηση είναι γύρω στα 180 εκατομμύρια δολάρια χωρίς τις χρεώσεις, κάτι πάνω από 207 με την προμήθεια του αγοραστή. Το ρεκόρ του Βαν Γκογκ σε δημοπρασία σήμερα είναι 117 εκατομμύρια, για τον «Οπωρώνα με κυπαρίσσια», από τη συλλογή του συνιδρυτή της Microsoft Πολ Άλεν στον Christie’s το 2022. Αν όλα πάνε όπως θέλει ο οίκος, το ρεκόρ θα σπάσει με τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια για συζήτηση.
Ένας πίνακας με βιογραφικό
Η διαδρομή του πίνακα είναι από μόνη της μια μικρή ιστορία του 20ού αιώνα. Πέρασε από τον Τεό στη χήρα του, τη Γιοχάνα Μπόνγκερ, τη γυναίκα που ουσιαστικά έφτιαξε τη φήμη του κουνιάδου της μετά τον θάνατό του. Μετά από Γάλλους και Γερμανούς συλλέκτες, το 1945 κατέληξε στο Χόλιγουντ, στα χέρια του Μπάντι Ντε Σίλβα, στιχουργού και παραγωγού, ενός από τους ανθρώπους που ίδρυσαν την Capitol Records. Από εκεί σε μια συλλέκτρια της Νέας Υόρκης και το 1975, σε ένα ζευγάρι του Μπουένος Άιρες: τον Κάρλος Πέδρο Μπλακιέ, κληρονόμο μιας μεγάλης περιουσίας από τη ζάχαρη, και τη σύζυγό του Νέλι Αριέτα. Η Νέλι πέθανε το 2020, ο Κάρλος το 2023. Τα παιδιά τους πουλάνε τώρα μια συλλογή που ο Sotheby’s την εκτιμά γύρω στα 450 εκατομμύρια δολάρια. Δεν είναι η πρώτη κίνηση της οικογένειας: σύμφωνα με δημοσιεύματα, πέρυσι τον Νοέμβριο ο Christie’s πούλησε ιδιωτικά έναν άλλο Βαν Γκογκ της συλλογής, τον «καθιστό Ζουάβο», για περίπου 190 εκατομμύρια. Χωρίς σφυρί, χωρίς κάμερες, χωρίς αίθουσα.
Το ενδιαφέρον κομμάτι
Σύμφωνα με το The Art Newspaper, ο πίνακας είναι εγγυημένος από τον ίδιο τον Sotheby’s, για ποσό που δεν έχει ανακοινωθεί. Το Artnet είχε γράψει από τον Αύγουστο, επικαλούμενο πηγές της αγοράς, ότι ο οίκος κέρδισε τη συλλογή από τους ανταγωνιστές του ακριβώς χάρη σε μια μεγάλη εγγύηση. Ο Sotheby’s δεν το σχολίασε. Τι σημαίνει αυτό, στην πράξη; Ότι πριν καν ανοίξει η δημοπρασία, ο οίκος έχει υποσχεθεί στους πωλητές ένα ελάχιστο ποσό. Αν οι πλειοδότες δεν φτάσουν εκεί, ο Sotheby’s πληρώνει τη διαφορά ή κρατάει τον πίνακα. Αν τον ξεπεράσουν, ο οίκος συνήθως παίρνει ένα κομμάτι από την υπεραξία. Είναι, στην ουσία, ένα στοίχημα: «Σας εγγυώμαι ότι αυτό αξίζει τουλάχιστον τόσο, και ρισκάρω τα δικά μου λεφτά γι’ αυτό».
Συχνά οι οίκοι δεν κρατάνε όλο το ρίσκο για τον εαυτό τους. Βρίσκουν κάποιον τρίτο, έναν συλλέκτη, έναν έμπορο ή ένα επενδυτικό σχήμα, που δεσμεύεται εκ των προτέρων με αμετάκλητη προσφορά. Αν κανείς δεν τον ξεπεράσει, παίρνει τον πίνακα στην τιμή που έχει δεσμευτεί. Αν κάποιος τον ξεπεράσει, φεύγει χωρίς πίνακα, αλλά με μια αμοιβή για τον κόπο του. Γι’ αυτό σε πολλές μεγάλες βραδιές η πραγματική μάχη έχει δοθεί σε τηλεφωνήματα και συμβόλαια εβδομάδες νωρίτερα κι αυτό που βλέπουμε στην αίθουσα είναι η παράσταση.
Όλοι εγγυημένοι, κανείς ήσυχος
Οι εγγυήσεις δεν είναι εξαίρεση πια. Είναι ο κανόνας. Σύμφωνα με την ArtTactic, που αναλύει την αγορά τέχνης, στους πέντε πρώτους μήνες του 2025 το 72,9% του όγκου των βραδινών δημοπρασιών των μεγάλων οίκων ήταν εγγυημένο, το υψηλότερο ποσοστό από το 2016, όταν ξεκίνησε να το μετράει. Την ίδια ώρα, η μέση απόδοση για όσους δίνουν εγγυήσεις έπεσε από 9,5% το 2024 σε 7,2%. Περισσότερος κόσμος παίζει το ίδιο παιχνίδι, και το παιχνίδι αποδίδει λιγότερα. Και το παιχνίδι έχει και άσχημες βραδιές. Τον Νοέμβριο του 2008, με τη Lehman Brothers να έχει καταρρεύσει δύο μήνες νωρίτερα, ο Sotheby’s έχασε 28,2 εκατομμύρια δολάρια σε εγγυήσεις, μόνο από δύο βραδιές σύγχρονης τέχνης στη Νέα Υόρκη. Βρέθηκε να κρατάει απούλητα έργα που πριν από τη δημοπρασία εκτιμούσε από 24,1 έως 32,7 εκατομμύρια. Στο σχετικό έγγραφο προς την αμερικανική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, η εταιρεία δεσμευόταν να περιορίσει σημαντικά τις εγγυήσεις μέχρι να ηρεμήσουν οι αγορές. Η κρίση πέρασε. Οι εγγυήσεις γύρισαν και μάλιστα δριμύτερες.
Ο πωλητής κερδίζει σίγουρα. Ξέρει από πριν το ελάχιστο που θα πάρει και γλιτώνει τον εφιάλτη κάθε συλλέκτη, έναν πίνακα που δεν πουλήθηκε και κουβαλάει από εκεί και πέρα τη ρετσινιά του «καμένου». Ο οίκος κερδίζει τη συλλογή, την προμήθεια και τη δημοσιότητα, με αντάλλαγμα ένα ρίσκο που, αν όλα πάνε καλά, δεν θα φανεί ποτέ. Ο τρίτος εγγυητής, αν υπάρχει, κερδίζει μια αμοιβή για τα λεφτά που δέσμευσε. Κι ο αγοραστής; Παίρνει τον πίνακα που ήθελε, στην τιμή που ήταν διατεθειμένος να πληρώσει και μια θέση στην ιστορία της αγοράς.
Κι ο Βαν Γκογκ; Ο Βαν Γκογκ έγραψε στον Τεό για μια σπουδή με καστανιές, ζωγραφισμένη στο Οβέρ τον Μάιο του 1890 και δεν έμαθε ποτέ ότι έναν αιώνα και κάτι μετά, ένας ολόκληρος μηχανισμός από τραπεζίτες, δικηγόρους και ειδικούς θα δούλευε επί μήνες για να εξασφαλίσει ότι κάποιος θα τη θέλει. Είναι ίσως η πιο ειρωνική εγγύηση στην ιστορία της τέχνης: εκείνη που ο ίδιος δεν πήρε ποτέ.
Εξωτερική φωτογραφία: AFPForum