Μικρό, εύθραυστο και σχεδόν αθόρυβο, το μαντήλι ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία αξεσουάρ που δεν χρειάζονται επανεφεύρεση για να παραμείνουν επίκαιρα.
Από σύμβολο εξουσίας και κοινωνικής διάκρισης έως σύγχρονο στοιχείο styling και έμπνευση για τη μόδα, κουβαλά αιώνες ιστορίας, πολύ πέρα από τη χρηστική του λειτουργία. Σήμερα μπορεί να εμφανίζεται στην μπροστινή τσέπη ενός ανδρικού σακακιού, στη λαβή μιας γυναικείας τσάντας ή να μεταφράζεται σε φόρεμα, όμως η δύναμή του παραμένει ίδια: είναι φορέας συμβολισμών, κοινωνικών κωδικών και αισθητικής ακρίβειας.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγάλοι οίκοι πολυτελείας, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Hermès και τα εμβληματικά μεταξωτά carré, το αντιμετωπίζουν ως αυτόνομο αντικείμενο πολιτισμού, ενώ οίκοι όπως οι Chanel, Dior και Gucci αντλούν διαρκώς έμπνευση από τη φόρμα και την κίνησή του, ακόμη και στα περίφημα handkerchief dresses, τα φορέματα δηλαδή που το σχέδιό τους έχει εμπνευστεί από το σχήμα ή τη φόρμα του μαντηλιού.
Όταν το σχήμα απέκτησε κανόνες
Κι όμως, η ιστορία του μαντηλιού ξεκινά πολύ πριν από τη μόδα όπως τη γνωρίζουμε. Ένα από τα πιο αποκαλυπτικά στοιχεία της είναι το ίδιο του το σχήμα. Σήμερα θεωρείται αυτονόητα τετράγωνο, αλλά αυτό καθιερώθηκε μόλις στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ εξέδωσε διάταγμα που όριζε ότι όλα τα μαντήλια πρέπει να έχουν ίσο μήκος και πλάτος. Η απόφαση ήταν πρακτική καθώς οι κατασκευαστές πίεσαν για τυποποίηση, ώστε να διευκολυνθεί η παραγωγή. Μέχρι τότε, τα μαντήλια εμφανίζονταν σε διάφορα σχήματα. Στο μουσείο του Λούβρου σώζεται πορτρέτο της εποχής του βασιλιά Ερρίκου Δ΄, όπου μια Παριζιάνα κρατά ένα εξάγωνο μαντήλι, σχήμα που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο.
Πολύ πριν φτάσει στις βασιλικές αυλές της Ευρώπης, το μαντήλι είχε ήδη αυστηρά αριστοκρατική χρήση. Από την απαρχή του όριζε ποιος ανήκει στην «καλή κοινωνία». Ακόμη και στους νεότερους χρόνους, το μαντήλι διατήρησε κοινωνικούς υπαινιγμούς. Το μονόγραμμα, η δαντέλα, η υφή (από το φίνο, σχεδόν διάφανο, μεταξωτό ύφασμα έως το απλό βαμβάκι) αποκάλυπταν πολλά για τον ιδιοκτήτη του.
Το μαντήλι ως κινηματογραφική γλώσσα
Η ίδια σιωπηλή δύναμη του μαντηλιού διατρέχει και τον κόσμο του κλασικού αμερικανικού φιλμ νουάρ. Στον κινηματογράφο του Άλφρεντ Χίτσκοκ, αλλά και γενικότερα στην αισθητική των δεκαετιών του 1940 και του 1950, το μαντήλι (στον λαιμό, στην τσέπη ή σε μια φευγαλέα χειρονομία) λειτουργεί ως μέρος της δραματουργίας της εικόνας. Ενισχύει την αίσθηση μυστηρίου, ελέγχου και υπόγειας έντασης που χαρακτήρισε το φιλμ νουάρ, μετατρέποντας ένα απλό ύφασμα σε στοιχείο κινηματογραφικής γλώσσας, άρρηκτα δεμένο με την κομψότητα και τη σκοτεινή γοητεία της εποχής.
Στην ταινία Borsalino (1970), σε σκηνοθεσία του Ζακ Ντερέ, ο Αλέν Ντελόν ενσαρκώνει μια ανδρική φιγούρα όπου το μαντήλι δεν λειτουργεί ως διακοσμητική λεπτομέρεια, αλλά ως κώδικας κομψότητας, εξουσίας και ελεγχόμενης θεατρικότητας. Ορατό στον λαιμό και ενταγμένο στο σακάκι του, γίνεται αναπόσπαστο μέρος της κινηματογραφικής εικόνας και της δραματουργίας του κοστουμιού.
Η ίδια κινηματογραφική φόρτιση του μαντηλιού αποτυπώνεται με εμβληματικό τρόπο και στην ταινία To Catch a Thief (1955), σε σκηνοθεσία του Άλφρεντ Χίτσκοκ. Το παιχνίδι ανάμεσα στην κομψότητα και την υποψία, το φως και τη σκιά, ενσαρκώνεται από τον Κάρι Γκραντ και τη Γκρέις Κέλι, σε ένα φιλμ όπου η ενδυματολογική λεπτομέρεια δεν λειτουργεί ως διακόσμηση, αλλά ως αφηγηματικό εργαλείο.
Το μαντήλι ως μορφή και σχεδιαστικό λεξιλόγιο
Στο σύγχρονο λεξιλόγιο της μόδας, το μαντήλι εντάσσεται στο σχεδιαστικό DNA μεγάλων οίκων με τρόπους που ξεπερνούν τη διακόσμηση: ως μεταξωτό carré που λειτουργεί σαν φορητό έργο τέχνης (Hermès), ως στοιχείο styling δεμένο σε τσάντες και καρπούς (Chanel), ως ρευστή σιλουέτα και ασύμμετρη γραμμή στα φορέματα Dior ή ως θεατρικό, μεταξωτό κομμάτι με συμβολικό βάρος στον οίκο Gucci.
Έτσι, το μαντήλι λειτουργεί ως δομικό στοιχείο της συνολικής ενδυματολογικής εικόνας, εμπνέοντας σιλουέτες που παραπέμπουν στη φόρμα και την κίνησή του. Σήμερα, το μαντήλι δεν λειτουργεί πια ως ένδειξη κοινωνικής θέσης, αλλά ως φορέας προσωπικής αισθητικής, διατηρώντας ακέραιο το ιστορικό του φορτίο. Είναι μια μικρή, σιωπηλή επιλογή που συνδέει τον κόσμο της μόδας και της ταυτότητας. Ένα αντικείμενο που διέσχισε αιώνες εξουσίας και μόδας, διατηρώντας αμείωτη τη συμβολική και αισθητική του δύναμη.
Εξωτερική φωτογραφία: gucci.com, valentino.com