Από τα διεθνή residencies και τις νέες εικαστικές συνεργασίες μέχρι τον κινηματογράφο, τη μουσική και τα εργαστήρια, το ArtCinema επιχειρεί να μετατρέψει την ιστορική πολιτιστική ταυτότητα της Ύδρας σε μια ζωντανή δημιουργική διαδικασία που φέρνει στο νησί από τον διευθυντή του μουσείου του Άντι Γουόρχολ μέχρι τον Ουίλιαμ Νταφόε και τον Πάνο Καρνέζη.
Η Ύδρα παραμένει το νησί με την ανέπαφη γοητεία, άμεσα συνυφασμένη με τον πολιτισμό, που συνιστά αναπόσπαστο κομμάτι της: από τους ζωγράφους και τους λογοτέχνες που εγκαταστάθηκαν εδώ τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες μέχρι τον Leonard Cohen, που συνέδεσε το όνομά του όσο λίγοι με το νησί, και από τις εμβληματικές εκθέσεις του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ μέχρι τις κινηματογραφικές μνήμες της ταινίας το Παιδί και το Δελφίνι, η Ύδρα δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα όμορφο σκηνικό αλλά ο τόπος όπου οι ιδέες δοκιμάζονταν πριν ακόμη πάρουν μορφή.
Αυτό ακριβώς το νήμα μοιάζει να επιχειρεί να συνεχίσει σήμερα το ArtCinema. Όχι ως ακόμη ένα καλοκαιρινό φεστιβάλ που προστίθεται στο ήδη πυκνό πολιτιστικό ημερολόγιο της χώρας, αλλά ως ένας οργανισμός που λειτουργεί σε μόνιμη βάση, επενδύοντας στη συνάντηση διαφορετικών μορφών τέχνης, στη διεθνή συνεργασία και, κυρίως, στη σχέση της καλλιτεχνικής δημιουργίας με την ίδια την κοινότητα. Αν κάτι χαρακτηρίζει τη φετινή του πορεία, είναι ακριβώς αυτή η προσπάθεια να μετατοπιστεί το ενδιαφέρον από την παρουσίαση έργων στην παραγωγή τους και από την εκδήλωση στη διάρκεια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο πυρήνας του φετινού προγράμματος οργανώνεται γύρω από τα διεθνή residencies.
Τα τελευταία χρόνια, η φιλοξενία καλλιτεχνών έχει εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες πρακτικές της σύγχρονης εικαστικής παραγωγής καθώς οι δημιουργοί ζουν στον χώρο, συνομιλούν με το περιβάλλον, συλλέγουν εικόνες και εμπειρίες και παράγουν νέα έργα που δεν θα μπορούσαν να είχαν δημιουργηθεί αλλού. Αναμφίβολα, η Ύδρα, με τη συμπυκνωμένη ιστορία, τη μοναδική αρχιτεκτονική της και τον ιδιαίτερο ρυθμό της καθημερινότητας, μοιάζει ιδανική για μια τέτοια διαδικασία.
Συνεργασία με τον Eric Shiner-πρώην διευθυντή του Μουσείου Andy Warhol
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η νέα συνεργασία του ArtCinema με την Powerhouse Arts της Νέας Υόρκης και τον ιστορικό τέχνης και επιμελητή Eric Shiner, μια από τις πιο αναγνωρίσιμες προσωπικότητες της αμερικανικής μουσειακής σκηνής και πρώην διευθυντή του Μουσείου Andy Warhol. Πρόκειται για μια συνεργασία που δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή εκθέσεων, αλλά φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια σταθερή γέφυρα ανάμεσα στη διεθνή καλλιτεχνική σκηνή και την Ελλάδα, μέσα από προγράμματα φιλοξενίας, παραγωγής έργων και δημιουργικής ανταλλαγής.
Η πρώτη μεγάλη έκφραση αυτής της συνεργασίας είναι η παρουσία του Αμερικανού καλλιτέχνη Rob Pruitt, ο οποίος πραγματοποιεί στην Ύδρα το πρώτο του residency και την πρώτη του έκθεση στην Ελλάδα. Για τον χώρο της σύγχρονης τέχνης, το όνομά του Pruitt είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την αμερικανική post-pop αισθητική καθώς και περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Pruitt κινείται ανάμεσα στη ζωγραφική, τη γλυπτική, την εγκατάσταση και την περφόρμανς, χρησιμοποιώντας στοιχεία της ποπ κουλτούρας για να σχολιάσει τον καταναλωτισμό, τη διασημότητα, την ταυτότητα και την ίδια τη λειτουργία της αγοράς της τέχνης. Τα διάσημα panda του, το εμβληματικό Andy Monument στη Νέα Υόρκη και οι συμμετοχικές εγκαταστάσεις του τον έχουν καθιερώσει ως έναν δημιουργό που επιμένει να καταργεί τα όρια ανάμεσα στον θεατή και το έργο.
Στην Ύδρα, ωστόσο, ο Pruitt δεν περιορίζεται στην παρουσίαση μιας αναδρομικής επιλογής έργων αλλά δημιουργεί νέα, τοποειδικά έργα εμπνευσμένα από το νησί, εγκαθιστά μια έκθεση που συνομιλεί με την τοπική αρχιτεκτονική και οργανώνει το περίφημο Flea Market, μια δράση που έχει παρουσιαστεί σε μερικούς από τους σημαντικότερους διεθνείς θεσμούς, από την Tate Modern μέχρι τη Μπιενάλε της Βενετίας. Η φιλοσοφία του παραμένει η ίδια: η ίδια η αγορά, οι συναντήσεις, οι συζητήσεις και οι ανταλλαγές αποτελούν μέρος του έργου. Η τέχνη δεν απομονώνεται σε έναν λευκό εκθεσιακό χώρο, αλλά επιστρέφει στον δημόσιο χώρο και γίνεται αφορμή για κοινωνική συνεύρεση.
Ειδικά η έκθεση Beauty Salon, που παρατείνεται λόγω της μεγάλης προσέλευσης, αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική έκφραση αυτής της λογικής. Τα νέα έργα που δημιουργήθηκαν στην Ύδρα συνυπάρχουν με τα αναγνωρίσιμα μοτίβα του καλλιτέχνη -από τα panda μέχρι τις χαρακτηριστικές γάτες που παραπέμπουν διακριτικά στον Leonard Cohen- ενώ η αναφορά στο Étant donnés του Marcel Duchamp υπενθυμίζει ότι πίσω από το χιούμορ και την ποπ αισθητική του Pruitt κρύβεται μια βαθύτερη συνομιλία με την ιστορία της σύγχρονης τέχνης. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και τα έσοδα από τις πωλήσεις των έργων αποκτούν έναν διαφορετικό προορισμό: θα διατεθούν για τη δημιουργία της πρώτης κτηνιατρικής κλινικής του νησιού, αφιερωμένης στη φροντίδα των αδέσποτων γατών.
Η ιδιαιτερότητα του ArtCinema
Η έννοια της ευεργεσίας, τόσο βαθιά ριζωμένη στην ελληνική ιστορία, δεν αντιμετωπίζεται ως μια συμβολική χειρονομία ούτε ως παράλληλη φιλανθρωπική δράση. Αντίθετα, αποτελεί τον άξονα πάνω στον οποίο οικοδομείται ολόκληρο το πρόγραμμα. Οι καλλιτέχνες προσφέρουν έργα, χρόνο και γνώση, τα έσοδα επιστρέφουν στην τοπική κοινωνία και η ίδια η καλλιτεχνική διαδικασία μετατρέπεται σε μια μορφή συλλογικής προσφοράς. Σε μια εποχή όπου ο πολιτισμός συχνά εγκλωβίζεται στη λογική του θεάματος, αυτή η επιλογή αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Αν, όμως, οι εικαστικές τέχνες αποτελούν την πιο ορατή πλευρά του φετινού προγράμματος, ο κινηματογράφος εξακολουθεί να βρίσκεται στην καρδιά της ταυτότητας του ArtCinema. Και σίγουρα δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο χαρακτηριστική ιστορία από εκείνη που επιστρέφει ξανά και ξανά στη συλλογική μνήμη της Ύδρας: το Παιδί και το Δελφίνι του 1957, την πρώτη μεγάλη χολιγουντιανή παραγωγή που γυρίστηκε στην Ελλάδα και μετέτρεψε τη Sophia Loren σε άτυπη πρέσβειρα του νησιού. Η ταινία σημάδεψε, άλλωστε, τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινή γνώμη φαντάστηκε την Ύδρα και συνέβαλε στη διαμόρφωση του σύγχρονου πολιτιστικού της μύθου.
Ντοκιμαντέρ για τη Σοφία Λόρεν και το Παιδί και το Δελφίνι
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι το ArtCinema επέλεξε να επιστρέψει σε αυτή την ιστορία, παρουσιάζοντας το πρώτο δικό του ντοκιμαντέρ, Hydra & Sophia: Echoes of a Dolphin. Η παραγωγή, που συνδυάζει αρχειακό υλικό με σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές και ανέκδοτα τεκμήρια, δεν αντιμετωπίζει το παρελθόν ως μουσειακό έκθεμα. Αντίθετα, επιχειρεί να εξερευνήσει πώς μια κινηματογραφική στιγμή εξακολουθεί να επηρεάζει τη συλλογική ταυτότητα ενός τόπου σχεδόν επτά δεκαετίες αργότερα. Η παρουσία ανθρώπων που συμμετείχαν ως νέοι στα γυρίσματα της αρχικής ταινίας προσδίδει στην προβολή μια ιδιαίτερη συγκινησιακή διάσταση, καθώς η ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου συναντά τη ζωντανή μνήμη των κατοίκων του νησιού.
Η επιστροφή αυτή στο κινηματογραφικό παρελθόν δεν αποτελεί όμως άσκηση νοσταλγίας. Αντίθετα, λειτουργεί ως αφετηρία για νέες δημιουργίες. Ο Αμερικανός καλλιτέχνης Jonathan Horowitz, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της εννοιολογικής τέχνης των τελευταίων δεκαετιών, και που το όνομα του έχει συνδεθεί με το νησί, πραγματοποιεί στην Ύδρα καλλιτεχνική έρευνα με αφετηρία ακριβώς την ιστορία του Παιδί και το Δελφίνι. Το έργο που ετοιμάζει και θα παρουσιαστεί το φθινόπωρο δεν αναπαράγει απλώς μια κινηματογραφική εικόνα, αλλά επιχειρεί να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος μετασχηματίζει την έννοια του τόπου, της μνήμης και της επιθυμίας. Είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση του πώς ένα ιστορικό γεγονός μετατρέπεται σε πρώτη ύλη για τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή.
Το Birthday Party με Γουίλιαμ Νταφόε και Πάνο Καρνέζη
Η κινηματογραφική διάσταση του προγράμματος συνεχίζεται με την ελληνική πρεμιέρα του The Birthday Party, της νέας ταινίας του Miguel Ángel Jiménez, με πρωταγωνιστή τον Willem Dafoe, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Πάνου Καρνέζη. Η παρουσία του ίδιου του συγγραφέα στην Ύδρα, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του στο ιστορικό βιβλιοπωλείο του νησιού, προσθέτει μια ακόμη ενδιαφέρουσα συνάντηση ανάμεσα στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. Είναι από εκείνες τις στιγμές όπου ένα μυθιστόρημα επιστρέφει στον δημόσιο χώρο όχι μόνο μέσα από τις σελίδες του αλλά και μέσω της κινηματογραφικής του μεταφοράς, δημιουργώντας έναν δημιουργικό διάλογο ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αφηγηματικές γλώσσες.
Αυτή η διαρκής συνομιλία ανάμεσα στις τέχνες είναι ίσως το στοιχείο που διαφοροποιεί περισσότερο το ArtCinema από μια συμβατική διοργάνωση καθώς οι εκθέσεις δεν λειτουργούν αποκομμένες από τον κινηματογράφο, η μουσική δεν αντιμετωπίζεται ως παράλληλο πρόγραμμα και τα εκπαιδευτικά εργαστήρια δεν αποτελούν απλώς συνοδευτικές δράσεις. Αντίθετα, όλα μοιάζουν να συγκροτούν ένα ενιαίο δημιουργικό οικοσύστημα, μέσα στο οποίο η γνώση, η εμπειρία και η καλλιτεχνική πρακτική μεταφέρονται διαρκώς από το ένα πεδίο στο άλλο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα εργαστήρια που διοργανώνονται καθ’ όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού. Ο Υδραίος εικαστικός Δημήτρης Φουσέκης, ο οποίος έχει αναλάβει σημαντικό μέρος των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, συνεργάζεται με τον Ινδό διεπιστημονικό καλλιτέχνη Raghava KK, έναν δημιουργό γνωστό για τη διεθνή του πορεία αλλά και για το ενδιαφέρον του γύρω από τη συμμετοχική τέχνη και την εκπαίδευση. Μαζί καλούν τα παιδιά και τους νέους του νησιού να πειραματιστούν με το σχέδιο, το animation και τη δημιουργική αφήγηση, αντιμετωπίζοντας την τέχνη όχι ως δεξιότητα που διδάσκεται αλλά ως τρόπο σκέψης και έκφρασης.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο Καναδός ζωγράφος Stephen Appleby-Barr, ο οποίος προσκαλεί κατοίκους και επισκέπτες σε ανοιχτά εργαστήρια ζωγραφικής, καταργώντας στην πράξη τη διάκριση ανάμεσα στον επαγγελματία καλλιτέχνη και τον θεατή. Πρόκειται για μια φιλοσοφία που επανέρχεται διαρκώς στο πρόγραμμα του ArtCinema: η δημιουργία δεν ολοκληρώνεται όταν το έργο τοποθετηθεί στον τοίχο μιας γκαλερί, αλλά όταν αποκτήσει συνομιλητές.
Η ίδια αντίληψη εξηγεί και την επιλογή να στραφεί ο οργανισμός προς νέες διεθνείς συνεργασίες, φιλοξενώντας αντιπροσωπείες από την Ινδία και τη Σαουδική Αραβία, αλλά και ενισχύοντας τους δεσμούς του με θεσμούς όπως η Μπιενάλε Kochi-Muziris. Σε μια εποχή όπου ο πολιτισμός λειτουργεί ολοένα και περισσότερο μέσα από διεθνή δίκτυα ανταλλαγής, η Ύδρα επιχειρεί να τοποθετηθεί όχι στην περιφέρεια αυτών των εξελίξεων αλλά στον ίδιο τον διάλογό τους. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση της πρωτοβουλίας: η προσπάθεια να μετατραπεί ένα ιστορικό ελληνικό νησί σε έναν τόπο όπου οι πολιτιστικές διαδρομές από την Ευρώπη, την Αμερική και την Ασία συναντιούνται χωρίς να χάνουν τον τοπικό τους χαρακτήρα.
Αν το καλοκαιρινό πρόγραμμα λειτουργεί ως μια απόδειξη ότι το ArtCinema έχει πλέον αποκτήσει διεθνή προσανατολισμό, το βλέμμα στρέφεται ήδη στον Οκτώβριο, όταν η τέταρτη διοργάνωση του οργανισμού θα επιχειρήσει να διευρύνει ακόμη περισσότερο αυτό το δίκτυο συνεργασιών. Και είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτες ανακοινώσεις δεν αφορούν μόνο νέες εκθέσεις ή κινηματογραφικές προβολές, αλλά μια συνολική εμπειρία που φιλοδοξεί να συνδέσει τη μουσική, τη φωτογραφία, τις εικαστικές τέχνες και τη συλλογική συμμετοχή σε ένα ενιαίο πολιτιστικό γεγονός.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η Black Cat Nights, μια μεγάλη συναυλία που θα συγκεντρώσει μουσικούς, εικαστικούς, κινηματογραφιστές και φωτογράφους από διαφορετικές χώρες, συνεχίζοντας την ιδέα ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως κοινός τόπος συνάντησης διαφορετικών δημιουργικών γλωσσών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η παρουσία του δεξιοτέχνη του μπουζουκιού Μιχάλη Παούρη, ο οποίος ήδη από το καλοκαίρι συμμετέχει ενεργά στην πρωτοβουλία, προσφέροντας μια πρωτότυπη σύνθεσή του για την ενίσχυση των σκοπών του οργανισμού. Η επιλογή του δεν είναι τυχαία. Σε μια διοργάνωση που συνομιλεί διαρκώς με τη διεθνή σκηνή, η ελληνική μουσική παράδοση δεν αντιμετωπίζεται ως φολκλόρ, αλλά ως ζωντανή δημιουργική γλώσσα που μπορεί να συνυπάρξει ισότιμα με τις υπόλοιπες μορφές σύγχρονης έκφρασης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συμμετοχή της Brigitte Lacombe, μιας από τις σημαντικότερες φωτογράφους του διεθνούς κινηματογράφου. Για περισσότερα από πενήντα χρόνια, η Γαλλίδα δημιουργός έχει καταγράψει με τον φακό της ορισμένες από τις εμβληματικότερες στιγμές της έβδομης τέχνης, συνεργαζόμενη με σκηνοθέτες όπως ο Martin Scorsese και φωτογραφίζοντας προσωπικότητες όπως ο Robert De Niro, η Meryl Streep, η Isabella Rossellini, ο Leonardo DiCaprio και ο Barack Obama. Στην Ύδρα θα παρουσιάσει την έκθεση Studiocat, Blackcat, Luckycat, ένα προσωπικό πρότζεκτ αφιερωμένο στη γάτα που συντρόφευε για χρόνια το στούντιό της στη Νέα Υόρκη, συνδέοντας την προσωπική της μυθολογία με τη φροντίδα των αδέσποτων ζώων του νησιού. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη έκθεση φωτογραφίας, αλλά για μια δημιουργία που γεννιέται μέσα από την ίδια λογική που διατρέχει ολόκληρο το ArtCinema: την πεποίθηση ότι η καλλιτεχνική πράξη μπορεί να αποκτήσει απτό κοινωνικό αντίκτυπο.
Είναι ίσως αυτό το σημείο που διαφοροποιεί περισσότερο την πρωτοβουλία από πολλές άλλες πολιτιστικές διοργανώσεις της χώρας. Σε μια περίοδο όπου τα φεστιβάλ συχνά ανταγωνίζονται μεταξύ τους με βάση τα μεγάλα ονόματα ή την εντυπωσιακή παραγωγή, το ArtCinema μοιάζει να επενδύει περισσότερο στις σχέσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους. Οι καλλιτέχνες δεν καλούνται απλώς να εκθέσουν ή να παρουσιάσουν τη δουλειά τους. Ζουν στην Ύδρα, συνεργάζονται με κατοίκους, συνομιλούν με νέους δημιουργούς, σχεδιάζουν εκπαιδευτικά προγράμματα και επιστρέφουν ξανά στο νησί.
Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτιστική εμπειρία παύει να είναι στιγμιαία και μετατρέπεται σε μια διαδικασία που αφήνει ίχνος τόσο στους δημιουργούς όσο και στην τοπική κοινωνία. Και εδώ ακριβώς έγκειται η μεγάλη προσφορά του ArtCinema στην τοπική κοινωνία καθώς τα έργο τέχνης, οι συναυλίες, τα εργαστήρια για παιδιά ή ακόμη και οι κινηματογραφικές προβολές μετατρέπονται σε αφορμές για να επιστρέψει κάτι ουσιαστικό στον τόπο που τα φιλοξενεί. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοίχημα αυτής της πρωτοβουλίας αφού αποκαλύπτει έαν θεσμό με διάρκεια, που θα συνεχίσει να παράγει ιδέες, συνεργασίες και έργα πολύ μετά το τέλος κάθε διοργάνωσης. Κι αυτό είναι το πλέον σημαντικό για ένα νησί που δεν χρειάζεται πια τους μύθους αφού τους έχει συστήσει αλλά ανθρώπους και πρωτοβουλίες που θα συνεχίσουν να γράφουν το επόμενο κεφάλαιο της πολιτιστικής της ιστορίας. Και αν κρίνει κανείς από τη φετινή διαδρομή του ArtCinema, αυτό το κεφάλαιο φαίνεται πως έχει ήδη αρχίσει να γράφεται.