Martin Margiela: Ο σύγχρονος θρύλος της μόδας που έμεινε αόρατος για 20 χρόνια

Πολύ πριν ο Banksy μετατρέψει τη μυστικότητα σε εργαλείο δημοσιότητας, ένας άλλος δημιουργός είχε επιλέξει την απουσία από την κοινωνική προβολή ως στάση ζωής. Για περισσότερο από δύο δεκαετίες, ο Martin Margiela δεν έδωσε ποτέ συνέντευξη, δεν φωτογραφήθηκε και δεν ανέβηκε ποτέ στο τέλος μιας επίδειξης να υποκλιθεί. Κι όμως, θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς σχεδιαστές στην ιστορία της μόδας, ο άνθρωπος που αποδόμησε την έννοια του brand και του ίδιου του σχεδιαστή.

Στη βιτρίνα του καταστήματος Charivari 57, τα μοντέλα ποζάρουν σε ημικύκλιο κατά την παρουσίαση της φθινοπωρινής συλλογής του Martin Margiela, Νέα Υόρκη, 1994.

Γεννημένος στο Λίμπουργκ του Βελγίου το 1959, ο Margiela σπούδασε στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών της Αμβέρσας, απ’ όπου αποφοίτησε το 1980, λίγο πριν αναδειχθεί η περίφημη γενιά των «Antwerp Six». Το 1984 και για τρία χρόνια εργάστηκε ως βοηθός σχεδιασμού στον Jean Paul Gaultier, που βρισκόταν τότε στο απόγειο της καριέρας του, για να εμβαθύνει περισσότερο στη μόδα. 

Από τον Gaultier στην αόρατη εποχή του εαυτού
Οι κύκλοι της μόδας σχολίαζαν ότι η άρνηση του Margiela να έχει οποιαδήποτε σχέση με τον Τύπο οφειλόταν, τουλάχιστον εν μέρει, όταν είδε από κοντά πώς η υπερέκθεση ή ακόμη και η λάθος δημοσιότητα, μπορεί να καταστρέψει έναν δημιουργό. Ο ίδιος ο Gaultier έχει αναφέρει αργότερα πως δεν επιλέχθηκε για τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή στον Dior, καθώς η τηλεοπτική του παρουσία στο Eurotrash θεωρήθηκε «όχι αρκετά haute couture».

Η 19χρονη Kate Moss στην πασαρέλα της ανοιξιάτικης συλλογής του οίκου, το 1993.

Άνδρες, φορώντας λευκές ρόμπες, παρουσίαζαν ρούχα σε κρεμάστρες σαν να βρίσκονταν σε δημοπρασία. Στο πίσω μέρος προβαλλόταν ένα βίντεο που έδειχνε τα ρούχα πάνω σε μοντέλα. Από την ανοιξιάτικη συλλογή του 1998.

Ο Margiela επέλεξε να πάει προς την αντίθετη κατεύθυνση. «Δεν μου αρέσει η ιδέα να είμαι ένας celebrity», δήλωσε στο ντοκιμαντέρ του 2019, με τίτλο Martin Margiela: In His Own Words, «η ανωνυμία είναι πολύ σημαντική για μένα, με ισορροπεί». Και συνεχίζει: «Πάντα ήθελα το όνομά μου να είναι συνώνυμο του προϊόντος που δημιούργησα και όχι του προσώπου μου». Αξίζει να σημειωθεί πως στο ντοκιμαντέρ ακούγεται μόνο η φωνή του. Το πρόσωπό του δεν εμφανίζεται πουθενά. «Κάποιες φορές μετανιώνω που έπρεπε να πάρω αυτή την απόφαση, για να σώσω τον εαυτό μου. Ήξερα ότι μπορώ να δώσω πολλά, αν αισθανόμουν προστατευμένος». 

Το 1988 ίδρυσε τον οίκο Maison Martin Margiela, μαζί με τη Jenny Meirens, την μετέπειτα μακροχρόνια επιχειρηματική του συνεργάτιδα, παρουσιάζοντας την πρώτη του γυναικεία κολεξιόν (Άνοιξη/Καλοκαίρι 1989) το ίδιο έτος.  Οι πρώτες του επιδείξεις, συχνά σε εγκαταλελειμμένους χώρους ή υπόγεια, είχαν την ένταση ροκ συναυλίας, το κοινό συμμετείχε ενεργά, όπως είχε δει κάποτε στις επιδείξεις του Gaultier.

Το μοντέλο Karen Elson, σε φωτογράφηση για το περιοδικό Vogue, το 1999, φορώντας λευκό πανωφόρι του Martin Margiela.

Ο Τύπος της εποχής χαρακτήρισε τη μόδα του «αποδόμηση» (παρόμοια με εκείνη της σχεδιάστριας Rei Kawakubo), περιγράφοντας την προσπάθεια του Margiela να αποκαλύψει τη διαδικασία και την τέχνη κατασκευής των ρούχων. Ο σχεδιαστής απέφυγε την προσωπολατρεία, καλλιεργώντας την απροσωπία, μια περαιτέρω αποδόμηση των συμβάσεων της βιομηχανίας της μόδας.

Από την πρώτη του κιόλας συλλογή, που παρουσιάστηκε σε μια λαϊκή συνοικία του Παρισιού, με καλεσμένους καθισμένους σε παλιά τραπέζια, πλυντήρια ή ακόμη και χωρίς καθίσματα και εισιτήρια που έγραφαν «first come, first served», έδειξε πως ήρθε για να ανατρέψει το σύστημα. Η λευκή ετικέτα στα ρούχα του, χωρίς λογότυπο ή όνομα, έγινε το σύμβολο του unbranding: μια άρνηση της προσωπικής ματαιοδοξίας. Οι εργαζόμενοι του οίκου φορούσαν λευκές εργαστηριακές ρόμπες, υπογραμμίζοντας πως η δημιουργία είναι συλλογική πράξη, όχι ατομική δόξα.

Στη συλλογή των 20 χρόνων του οίκου, για την άνοιξη του 2009, ο σχεδιαστής παρουσίασε μια αυτοαναφορική κολεξιόν, για τελευταία φορά, επανεξετάζοντας κομβικές στιγμές στην ιστορία του οίκου.

Ο Margiela εισήγαγε στην ευρωπαϊκή σκηνή έννοιες που ανέτρεψαν τους κανόνες: φόδρες έγιναν εξωτερικά υφάσματα, ραφές έμεναν εκτεθειμένες, φθορές και ασυμμετρίες αναδείχθηκαν σε αισθητική αξία. Το 1989 παρουσίασε τις Tabi boots, εμπνευσμένες από τα ιαπωνικά βαμβακερά υποδήματα που είδε να φορούν οι Ιάπωνες εργάτες στο δρόμο, ένα σχέδιο-τοτέμ που συνεχίζει να επανεμφανίζεται στις συλλογές μεγάλων οίκων έως σήμερα.  

Η αποδόμηση ως υπογραφή
Στην artisanal γραμμή του, μετέτρεπε καθημερινά αντικείμενα σε ρούχα, από πορσελάνες και γάντια μέχρι πλαστικές σακούλες, πολύ πριν ο όρος upcycling γίνει μόδα. Σε άλλες συλλογές, τύπωνε φωτογραφίες ρούχων πάνω σε ύφασμα δημιουργώντας το trompe l’oeil εφέ, η τεχνική που δημιουργεί μια τρισδιάστατη ψευδαίσθηση σε επίπεδη επιφάνεια, μια οπτική απάτη που κάνει το ζωγραφισμένο να φαίνεται πραγματικό. Συχνά χρησιμοποιούσε φίλες και γυναίκες από street casting αντί για επαγγελματίες μοντέλα, κρατώντας τα πρόσωπά τους καλυμμένα για να στρέψει την προσοχή στα ρούχα.

Η λευκή ετικέτα στα ρούχα του, χωρίς λογότυπο ή όνομα, έγινε το σύμβολο του unbranding. Ο κάθε αριθμός, από το 0 έως το 23, με έναν κύκλο γύρω του, υποδεικνύει τη συγκεκριμένη σειρά προϊόντων ενός ενδύματος. Photo: @DET

Στο Παρίσι της δεκαετίας του 1990, όπου η μόδα ήταν συνώνυμη με την αίγλη και τη διασημότητα, ο Margiela προτιμούσε τη σιωπή. Ενώ οι συνάδελφοί του μετατρέπονταν σε σταρ, εκείνος εξακολουθούσε να σβήνει το όνομά του από κάθε προβολή. «Το ρούχο είναι αποτέλεσμα πολλών χεριών, πολλών καρδιών και πολλών μυαλών», έγραφε σε ανακοίνωση του οίκου. Ήταν η πιο ριζοσπαστική μορφή συλλογικότητας σε μια βιομηχανία χτισμένη πάνω στο «εγώ».

Από το 1997 έως το 2003, σχεδίασε τη γυναικεία σειρά του οίκου Hermès, φέρνοντας στον ιστορικό οίκο μια αφοπλιστικά ήρεμη, διαχρονική κομψότητα. Το 2002 ο Margiela πούλησε το πλειοψηφικό πακέτο μετοχών της εταιρείας του στον Renzo Rosso (Diesel). Αν και υπήρξε πάντα ένας δημιουργός που υπερασπιζόταν την ανεξαρτησία του, μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν η αγορά κατακλύστηκε από εξαγορές οίκων μόδας, κυρίως υπό τους ομίλους LVMH και Gucci Group, το κλίμα είχε αλλάξει. Για να επιβιώσει ένας ανεξάρτητος οίκος, χρειαζόταν πια τη δύναμη ενός κολοσσού για να τον στηρίζει οικονομικά. Εκκεντρικός ή όχι, ο Margiela είχε δημιουργήσει μια επιχείρηση που είχε πλέον ξεπεράσει τα αρχικά της όρια και για να εξελιχθεί, όφειλε να συμβαδίσει με την εποχή.

Οι χαρακτηριστικές Tabi boots, έγιναν ένα από τα πιο εμβληματικά και διαχρονικά σύμβολα της πρωτοποριακής φιλοσοφίας του οίκου.

Tο 2009, ύστερα από είκοσι χρόνια δημιουργικής πορείας, ο Margiela αποσύρθηκε, αφήνοντας τη θέση του σε έναν συνεργάτη του. Δεν εξήγησε ποτέ δημόσια τους λόγους του, αν και πολλοί μίλησαν για εξάντληση από τις πιέσεις του επιταχυνόμενου συστήματος μόδας.  

Μετά την αποχώρησή του ο Margiela αφιερώθηκε στις εικαστικές τέχνες και η πρώτη του έκθεση έγινε το 2021 στο Lafayette Anticipations στο Παρίσι. Οι πιο πρόσφατες παρουσιάσεις του στις Βρυξέλλες και στην Αθήνα, στην γκαλερί Bernier Eliades, εξερεύνησαν τα ίδια θέματα που χαρακτήρισαν τη μόδα του: την ψευδαίσθηση, τη μεταμόρφωση, το πέρασμα του χρόνου. Το λευκό, που κάποτε συμβόλιζε τις επιδείξεις του, γίνεται τώρα καμβάς για τη μνήμη. Οι ιδέες του επιστρέφουν διαρκώς στη σύγχρονη μόδα. Εκείνος, πιστός στη σιωπή του, αφήνει το έργο του να μιλά, αθόρυβα, όπως πάντα.

Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image