Ένα πιάνο που στέκεται σαν έργο ζωγραφικής και σαν στοιχείο διακόσμησης. Η bespoke κουλτούρα έχει πια τον ήχο της.
Το 2017 η Steinway & Sons, ένας από τους ιστορικότερους κατασκευαστές πιάνων στον κόσμο, παρουσίασε το Model D, το μεγαλύτερο concert grand της εταιρείας, μήκους περίπου 2,74 μέτρων. Πρόκειται για μεγάλο πιάνο με ουρά, σχεδιασμένο για αίθουσες συναυλιών. Στο σώμα του ο Αμερικανός πιανίστας και ζωγράφος Paul Wyse είχε ζωγραφίσει το «Pictures at an Exhibition». Ένα ζωγραφικό έργο εμπνευσμένο από την ομώνυμη σύνθεση του Ρώσου συνθέτη Μοντέστ Μουσόργκσκι. Το μοναδικό όργανο διατέθηκε προς πώληση έναντι 2,5 εκατομμυρίων δολαρίων. Η τιμή δεν αφορούσε μόνο τον εξαιρετικό του ήχο. Αφορούσε ένα πιάνο που όμοιό του δεν υπήρχε.
Άραγε με ποιους όρους θα μπορούσαμε να ταξινομήσουμε το παραπάνω αντικείμενο; Δεν είναι μόνο ένα όργανο μουσικής, δεν είναι μόνο έργο τέχνης, δεν είναι μόνο ένα μεγάλης κλίμακας διακοσμητικό στοιχείο. Οι ιστορικοί τέχνης του μέλλοντος θα έχουν πολλή δουλειά. Η Steinway παρουσίασε το 2017 μια σύγχρονη εκδοχή μιας πολύ παλιάς ιδέας. Το μεγάλο πιάνο δεν αντιμετωπιζόταν πάντα μόνο ως μουσικό όργανο. Καταλαμβάνει μερικά από τα πιο πολύτιμα τετραγωνικά ενός σπιτιού, ορίζει τον χώρο γύρω του και, ακόμη κι όταν κανείς δεν παίζει, εξακολουθεί να δηλώνει παρουσία. Για τους μεγάλους κατασκευαστές πιάνων η αναβίωση της εξατομίκευσης του οργάνου ορίζει μια νέα αγορά. Σπάνια ξύλα, ειδικά χρώματα, μέταλλα, δέρμα, ζωγραφική, επιχρύσωση και συνεργασίες με designers μετατρέπουν το πιάνο σε one-off αντικείμενο.
Όταν ο ήχος συναντά το interior design
Η Steinway χρησιμοποιεί τον όρο Bespoke χωρίς δεύτερες σκέψεις. Ο πελάτης μπορεί να ζητήσει ένα πιάνο κατασκευασμένο πάνω στη δική του αισθητική ιδέα, το οποίο μπορεί να εμπλουτιστεί με πολύτιμα μέταλλα, επιλεγμένα δέρματα, εξωτικά ξύλα, ειδικά χρώματα ή ζωγραφική στο χέρι. Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Έχει παράδοση. Η περίφημη φίρμα κατασκεύαζε art-case pianos ήδη από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα για πελάτες που ήθελαν ένα μουσικό όργανο το οποίο να αποτελεί παράλληλα μέρος της αρχιτεκτονικής και της διακόσμησης ενός χώρου. Χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα είναι το White House Steinway του 1903.
Σήμερα η Steinway κλείνει το μάτι στους ανήσυχους interior designers. Ένα πιάνο μπορεί να αποκτήσει ειδικό φινίρισμα ώστε να ταιριάζει σε συγκεκριμένο σπίτι. Μπορεί να διατεθεί ακόμη και σε χρώμα που αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο κωδικό Pantone, του διεθνώς χρησιμοποιούμενου συστήματος τυποποίησης χρωμάτων που επιτρέπει την ακριβή αναφορά και αναπαραγωγή μιας απόχρωσης. Δεν πρόκειται μόνο για την επιλογή ανάμεσα στο κλασικό μαύρο και σε ένα ξύλινο φινίρισμα. Το μουσικό όργανο μπαίνει στο ίδιο τραπέζι συζήτησης με το έπιπλο, το φωτιστικό και το έργο τέχνης. Η σειρά Crown Jewel είναι ίσως η πιο καθαρή εκδοχή αυτής της λογικής. Οι επιλογές των ξύλων που θα χρησιμοποιηθούν είναι πολλές: African Pommele, East Indian Rosewood, Kewazinga Bubinga, Koa, Macassar Ebony. Επειδή κάθε κομμάτι ξύλου είναι διαφορετικό, κάθε πιάνο καταλήγει αναγκαστικά μοναδικό.
Το πιάνο ως αρχιτεκτονικό αντικείμενο
Η εξατομίκευση δεν περιορίζεται πάντα στην επιφάνεια. Η συνεργασία της Steinway με τον Γάλλο designer Noé Duchaufour-Lawrance για τη Noé Limited Edition, μια περιορισμένη σειρά που επανασχεδιάζει το κλασικό grand piano της Steinway με πιο ρευστές, οργανικές και γλυπτικές γραμμές, άλλαξε ακόμη και τη γνώριμη σιλουέτα του πιάνου με ουρά. Η σειρά κατασκευάζεται στο χέρι στο εργοστάσιο στο Αμβούργο και κυκλοφορεί σε περιορισμένο αριθμό κομματιών. Η τιμή της δεν δημοσιοποιείται και δίνεται κατόπιν αιτήματος. Για ένα πιάνο, όμως, το design έχει ένα απαράβατο όριο: δεν επιτρέπεται να καταστρέψει τον ήχο του. Το σώμα, το καπάκι, ο σκελετός, οι χορδές και ο μηχανισμός αποτελούν ένα σύνθετο ακουστικό σύστημα. Ο σχεδιαστής δεν έχει απέναντί του έναν άδειο καμβά. Έχει ένα μουσικό όργανο και η μεγαλύτερη αισθητική πρόκληση είναι το όργανο να παραμείνει… όργανο.
Η βιεννέζικη εκδοχή
Η βιεννέζικη φίρμα Bösendorfer ιδρύθηκε το 1828 από τον Ignaz Bösendorfer και ακολουθεί αντίστοιχη αλλά περισσότερο χειροτεχνική διαδρομή. Ο οίκος είναι γνωστός για τα χειροποίητα grand και concert grand πιάνα του και ιδιαίτερα για το 290 Imperial. Η Bösendorfer παράγει περίπου 300 όργανα τον χρόνο. Δέχεται εξατομικευμένες παραγγελίες. Ο πελάτης μπορεί να επιλέξει πολύτιμους καπλαμάδες, ειδικό χρώμα ή ακόμη και προσωπικό έμβλημα που θα χαραχθεί από τους τεχνίτες. Η κατασκευή ενός πιάνου Bösendorfer μπορεί να διαρκέσει έως έναν χρόνο. Αν συνυπολογιστεί η φυσική ξήρανση του ξύλου, από την αρχική προετοιμασία του υλικού μέχρι το όργανο να φτάσει στον ιδιοκτήτη του μπορούν να μεσολαβήσουν περίπου έξι χρόνια. Στην εποχή της άμεσης παράδοσης, το διάστημα ακούγεται προκλητικό. Η ωρίμανση των ξύλων, όμως, δεν αντέχει εκπτώσεις στον χρόνο. Στον συγκεκριμένο κόσμο, η αναμονή αποτελεί μέρος του προϊόντος. Οι τιμές των Bösendorfer ξεκινούν από δεκάδες χιλιάδες ευρώ και στα μεγαλύτερα ή ειδικά διαμορφωμένα μοντέλα μπορούν να ξεπεράσουν κατά πολύ τις 100.000 ευρώ.
Klimt πάνω σε ένα Bösendorfer
Οι συλλεκτικές εκδόσεις δείχνουν μέχρι πού μπορεί να φτάσει η μεταμόρφωση. Στο Bösendorfer Tree of Life, εικόνες από το έργο του Gustav Klimt μεταφέρονται στο εσωτερικό του καπακιού, ενώ λεπτομέρειες επιχρυσώνονται στο χέρι με φύλλο χρυσού 23 καρατίων. Η σειρά περιορίζεται σε μόλις 25 αριθμημένα πιάνα. Στο Secession Grand Piano, τα μοτίβα του διάσημου βιεννέζικου κτιρίου περνούν πάνω στο όργανο, επίσης με επιχρυσωμένα στοιχεία 23 καρατίων και παραγωγή μόνο 21 κομματιών. Σε αυστριακό εξειδικευμένο κατάστημα, το Tree of Life τιμολογείται σήμερα στα 172.130 ευρώ και το Secession στα 235.340 ευρώ.
Η ιταλική εκδοχή
Η αγορά δεν σταματά στους δύο ιστορικούς οίκους. Η ιταλική Fazioli, που ιδρύθηκε το 1981 από τον Paolo Fazioli, μηχανικό και πιανίστα, παράγει περίπου 150 πιάνα τον χρόνο. Ο οίκος έχει αναπτύξει το δικό του πρόγραμμα Art Case για ειδικές παραγγελίες. Οι παρεμβάσεις μπορούν να αφορούν όχι μόνο το χρώμα και τα ξύλα αλλά και τη συνολική μορφή του οργάνου. Η εταιρεία έχει χρησιμοποιήσει ένθετα από φίλντισι, ημιπολύτιμους λίθους, μεταλλικά στοιχεία και χειροποίητη ζωγραφική. Ανάμεσα στις one-off δημιουργίες της έχουν υπάρξει πιάνα με λεπτομέρειες από χρυσό 24 καρατίων, καθώς και ένα F228 σχεδιασμένο σε συνεργασία με τον Norman Foster. Η Fazioli δείχνει πόσο μακριά έχει απομακρυνθεί το bespoke πιάνο από την απλή επιλογή χρώματος. Το ζητούμενο δεν είναι να διακοσμηθεί ένα ήδη υπάρχον μοντέλο. Είναι να δημιουργηθεί ένα αντικείμενο που θα έχει συγκεκριμένη θέση μέσα σε έναν συγκεκριμένο χώρο και θα είναι ενταγμένο στη συνολική διακοσμητική ιδέα.
Στο κέντρο του δωματίου, στο κέντρο της προσοχής
Υπάρχει και ένας πρακτικός λόγος που αυτή η αγορά έχει νόημα. Ένα concert grand μπορεί να ξεπερνά τα 2,7 μέτρα σε μήκος. Ακόμη και μικρότερα πιάνα με ουρά είναι από τα μεγαλύτερα αντικείμενα που μπορεί να τοποθετήσει κάποιος σε ένα σαλόνι. Δεν κρύβονται. Η παρουσία τους είναι άμεσα διακριτή. Αν λοιπόν ο ιδιοκτήτης έχει ήδη αναθέσει σε αρχιτέκτονα ή interior designer κάθε λεπτομέρεια μιας κατοικίας, γιατί ένα τόσο μεγάλο αντικείμενο να αντιμετωπιστεί ως ξένο σώμα; Αυτό ακριβώς νοηματοδοτεί η αγορά των bespoke πιάνων. Το όργανο παραμένει όργανο, αλλά προσαρμόζεται στον χώρο όπως ένα μοναδικό έπιπλο. Το ξύλο μπορεί να συνομιλεί με εκείνο της βιβλιοθήκης. Το χρώμα να επαναλαμβάνει μια απόχρωση του δωματίου. Ή, στην άλλη άκρη, το πιάνο μπορεί να σχεδιαστεί ώστε να μη μοιάζει με τίποτα γύρω του και να γίνει το επίκεντρο ολόκληρου του χώρου.
Το παράδοξο είναι ότι ένα από τα παλαιότερα σύμβολα αστικής καλλιέργειας επιστρέφει με έναν πολύ σύγχρονο ρόλο. Δεν αγοράζεται μόνο για να ακουστεί. Το πιάνο ορίζει τους συνειρμούς που κάνουμε όταν μπαίνουμε σε ένα σπίτι. Το σώμα του εμπλουτίζεται. Η ακουστική του πιστότητα δεν χάνεται. Πια σχεδιάζεται και για να το κοιτάζουν. Κάτι για τα αυτιά… πια και για τα μάτια.
Εισαγωγική φωτογραφία: @steinwayandsons/Instagram