Το πρόγραμμα «Άδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο» φέρνει στο φως την καθημερινότητα των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν εκεί τα νεότερα χρόνια.
Η Δήλος, ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Μεσογείου, είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο ως το ιερό νησί του Απόλλωνα. Λιγότερο γνωστή είναι όμως η άλλη της ιστορία: αυτή των ανθρώπων που έζησαν εκεί, ανάμεσα σε ναούς και ερείπια, τον περασμένο αιώνα. Αγρότες που καλλιεργούσαν τη γη δίπλα σε αρχαία μνημεία, φύλακες που μεγάλωναν τα παιδιά τους στο νησί, εργάτες ανασκαφών που πέρασαν εκεί ολόκληρη τη ζωή τους. Άνθρωποι που, χωρίς να το επιδιώξουν, έφτιαξαν μια δική τους κοινότητα, αυτή των «Δηλιανών».
Την ιστορία αυτής της κοινότητας έφερε στο φως μια εθνογραφική έρευνα που χρηματοδότησε η Πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Άδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο». Την έρευνα σχεδίασε και υλοποίησε το «Μπουλούκι» (Περιοδεύον Εργαστήριο για τις Παραδοσιακές Τεχνικές Δόμησης), σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου.
Οι μαρτυρίες μιας άλλης Δήλου
Η ερευνητική ομάδα συγκέντρωσε προφορικές μαρτυρίες δώδεκα ανθρώπων που πέρασαν μέρος της ζωής τους στη Δήλο ή στη γειτονική Ρήνεια: αγροτών, κτηνοτρόφων, εργατών, ολόκληρων οικογενειών. Οι περισσότεροι γεννήθηκαν εκεί ως παιδιά αγροτών και φυλάκων, μεγάλωσαν ανάμεσα στα αρχαία και αρκετοί επέστρεψαν αργότερα ενήλικες, για να εργαστούν οι ίδιοι στο νησί ως φύλακες, τεχνίτες ή εργάτες. Στις αφηγήσεις τους αποτυπώνεται μια καθημερινότητα σπάνια καταγεγραμμένη: πώς ήταν να ζεις και να δουλεύεις μέσα σε έναν χώρο που για τον υπόλοιπο κόσμο είναι μνημείο, και για εκείνους ήταν, απλούστατα, σπίτι. Η έρευνα ανέδειξε έτσι μια ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα, που διαμορφώθηκε από τη συνύπαρξη της αγροτικής ζωής με την αρχαιολογία, από τα τέλη του 19ου έως τα τέλη του 20ού αιώνα
Ένα Ανθολόγιο μνήμης
Το υλικό των συνεντεύξεων συγκεντρώθηκε σε ένα Ανθολόγιο αφηγήσεων, με αποσπάσματα μαρτυριών και αρχειακό φωτογραφικό υλικό. Το Ανθολόγιο παρουσιάστηκε πρόσφατα στην τοπική κοινωνία, ως ένα τεκμήριο για την πρόσφατη κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της Δήλου, μια ιστορία που συνήθως μένει στη σκιά της αρχαίας κληρονομιάς του νησιού. Είναι πλέον διαθέσιμο ψηφιακά, τόσο στην ιστοσελίδα του Μπουλουκιού όσο και σε εκείνη του Cycladic Identity, ανοιχτό σε όποιον θέλει να διαβάσει αυτές τις ιστορίες.
Η Αγροικία του Μάρκου και το πρόγραμμα «Άδηλος»
Η εθνογραφική έρευνα είναι μέρος ενός ευρύτερου έργου, του «Άδηλος», που οργανώνει η ΑΜΚΕ Μπουλούκι σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και τη Γαλλική Σχολή Αθηνών, με κύριο χρηματοδότη το αμερικανικό ίδρυμα J.M. Kaplan Fund. Στόχος του είναι η αποκατάσταση της «Αγροικίας του Μάρκου», ενός εγκαταλελειμμένου αγροτικού συγκροτήματος νότια του κύριου αρχαιολογικού χώρου, και η μετατροπή του σε χώρο διαμονής για ερευνητές που εργάζονται στη Δήλο. Πρόκειται για οκτώ κτίσματα που κατασκευάστηκαν στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, όπου οι κάτοικοι επαναχρησιμοποίησαν με εφευρετικότητα ό,τι είχαν πρόχειρο, ακόμα και ράγες από βαγονέτα των ανασκαφών, δίπλα σε αρχαία θραύσματα. Μακροπρόθεσμα, το «Άδηλος» φιλοδοξεί να αναδείξει την αγροτική κληρονομιά της Δήλου, που έχει επισκιαστεί από την ελληνική και τη ρωμαϊκή ιστορία του νησιού. Οι δράσεις εθνογραφικής έρευνας χρηματοδοτούνται επίσης από την Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.
Η Πρωτοβουλία Cycladic Identity
Πίσω από το πρόγραμμα βρίσκεται το Cycladic Identity, η πρωτοβουλία του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης για την προστασία της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς των Κυκλάδων, με άξονες τον πολιτισμό, τη βιοποικιλότητα και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Η πρωτοβουλία λειτουργεί ως πλατφόρμα χρηματοδότησης για φορείς που δραστηριοποιούνται στα νησιά, με τις προτάσεις να αξιολογούνται από επιστημονική επιτροπή στην οποία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο Δρ Δημήτρης Αθανασούλης, διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, και ο Dr. Michael Boyd από το Κυπριακό Ινστιτούτο. Μέχρι σήμερα το Cycladic Identity έχει στηρίξει 26 προγράμματα σε 15 νησιά των Κυκλάδων, ενώ σύντομα αναμένεται να ανακοινώσει δέκα ακόμη.
Πέρα από τους ναούς και τα ερείπια που βλέπουν καθημερινά χιλιάδες επισκέπτες, η Δήλος αποκτά έτσι κι έναν άλλο χάρτη, πιο ανθρώπινο: αυτόν των οικογενειών που, έστω για λίγες δεκαετίες, την έκαναν σπίτι τους.
www.cycladicidentity.gr