Καλοκαίρι στο Βόρειο Πόλο: Η εμπειρία μιας εβδομάδας στο αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ

Υπάρχουν μέρη στη Γη που δεν μοιάζουν καθόλου με προορισμούς -μοιάζουν περισσότερο με σύνορα. Το Svalbard είναι ένα από αυτά. Ένα αρχιπέλαγος στα 78°-80° βόρειο πλάτος, στα μισά του δρόμου ανάμεσα στη βόρεια Νορβηγία και τον Βόρειο Πόλο, όπου το καλοκαίρι ο ήλιος δεν δύει ποτέ. Εκεί ταξίδεψα, με αφετηρία το Όσλο και προορισμό μια εβδομάδα μέσα στα φιόρδ και τους πολικούς πάγους -ανάμεσα σε πολικές αρκούδες, θαλάσσιους ίππους και τα ερείπια εκατονταετών προσπαθειών να κατακτηθεί ο Βόρειος Πόλος.

Ημέρα 1: Όσλο → Longyearbyen
Η πτήση από το Όσλο στο Longyearbyen διαρκεί περίπου τρεισήμισι ώρες, αλλά αρκεί για να νιώσεις πως αλλάζεις πλανήτη. Το Longyearbyen, η βορειότερη μόνιμα κατοικημένη πόλη του κόσμου, δεν αφήνει περιθώρια παρεξήγησης ήδη από το αεροδρόμιο: μια πινακίδα καλωσορίσματος δηλώνει περήφανα «Welcome to the world’s northernmost airport», με έναν μικρό χάρτη της Αρκτικής να δείχνει πόσο κοντά βρίσκεσαι πια στον Βόρειο Πόλο.

Το ίδιο βράδυ κάναμε μια εξόρμηση έξω από την πόλη για να δούμε από κοντά ένα από τα πιο διάσημα -και πιο παράξενα- κτίσματα του πλανήτη: το Παγκόσμιο Θησαυροφυλάκιο Σπόρων (Global Seed Vault). Σκαμμένο μέσα σε ένα βουνό από αμμόπετρα από το 2008, φυλάει σήμερα πάνω από ένα εκατομμύριο δείγματα σπόρων από όλο τον κόσμο, ως ασφαλιστική δικλείδα σε περίπτωση παγκόσμιας καταστροφής. Δεν επιτρέπεται είσοδος σε επισκέπτες, αλλά μπορείς να φτάσεις μέχρι την είσοδο και να δεις από κοντά τη μεταλλική πρόσοψή του, με το έργο τέχνης που αστράφτει πάνω της σαν πάγος.

Η θέα του Longyearbyen από το Funken Lodge, με το φιόρδ και το κρουαζιερόπλοιο στο βάθος.

Νέες κατοικίες με ηλιακά πάνελ στο Longyearbyen, ένα δείγμα της σύγχρονης, αειφόρου πλευράς της πόλης.

Ημέρα 2: Μια βόλτα στο Longyearbyen
Μείναμε στο Funken Lodge, το πιο κομψό ξενοδοχείο της πόλης, χτισμένο σε ένα ύψωμα με θέα στο φιόρδ Isfjorden και στα έγχρωμα σπίτια του Longyearbyen. Το πρωί, η θέα από το δωμάτιο ήταν από μόνη της ένα μάθημα γεωγραφίας: το κρουαζιερόπλοιο μας περίμενε ήδη αγκυροβολημένο στο λιμάνι, με τα βουνά με τα τελευταία χιόνια του χειμώνα να πλαισιώνουν την πόλη.

Πριν την επιβίβαση, μια βόλτα στο κέντρο αποκάλυψε μια πόλη πολύ πιο σύγχρονη απ’ όσο περίμενα. Καινούργιες πολυκατοικίες με ηλιακά πάνελ στη στέγη, χτισμένες για να αντέχουν στο αρκτικό κλίμα, δίπλα σε ιστορικά κτίρια του παλιού ανθρακωρυχείου -γιατί και το Longyearbyen, όπως σχεδόν όλοι οι οικισμοί του Svalbard, γεννήθηκε από το κάρβουνο, στις αρχές του 20ού αιώνα. Μια στάση στο Svalbardbutikken -το πιο βόρειο σούπερ μάρκετ του κόσμου με την πολική αρκούδα στο λογότυπό του- ήταν από τις πιο απολαυστικές, ανάλαφρες στιγμές του ταξιδιού.

Η ξύλινη πινακίδα στο λιμάνι του Ny-Ålesund

Ημέρα 3: Ny-Ålesund, χωριό ανθρακωρύχων, σήμερα πρωτεύουσα της αρκτικής έρευνας
Η πρώτη στάση της κρουαζιέρας ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: το Ny-Ålesund, ένας οικισμός ακόμα βορειότερα από το Longyearbyen, που διεκδικεί τον τίτλο της βορειότερης μόνιμα κατοικημένης κοινότητας στον κόσμο. Ιδρύθηκε το 1916 από τον Peter Brandal και την εταιρεία Kings Bay Kull Compani ως ανθρακωρυχείο, και λειτούργησε ως τέτοιο μέχρι το 1963, όταν μια σειρά από θανατηφόρα δυστυχήματα -το τελευταίο με 21 νεκρούς το 1962- οδήγησε στο οριστικό κλείσιμο των ορυχείων.

Από τη δεκαετία του ’60 και μετά, το Ny-Ålesund μεταμορφώθηκε σε διεθνή σταθμό επιστημονικής έρευνας, με ερευνητές από πάνω από δέκα χώρες -Νορβηγία, Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Κίνα, Ινδία, Νότια Κορέα και άλλες- να μελετούν εδώ το κλίμα, τους παγετώνες και την ατμόσφαιρα της Αρκτικής, με γύρω στους 40 μόνιμους κατοίκους τον χειμώνα.

Η παλιά ατμοκίνητη αμαξοστοιχία του ανθρακωρυχείου, ακινητοποιημένη πια σαν μνημείο, μπροστά στο φιόρδ.

Το Ny-Ålesund Museum, στεγασμένο σε ένα από τα ιστορικά κτίρια του παλιού ανθρακωρυχείου.

Το ταξίδι του αερόπλοιου Italia
Το Ny-Ålesund δεν είναι σημαντικό μόνο για την ανθρακωρυχεία του: υπήρξε και σημείο εκκίνησης για μερικές από τις πιο τολμηρές -και πιο τραγικές- αποστολές στην ιστορία της εξερεύνησης του Βόρειου Πόλου. Το 1926, το αερόπλοιο Norge, με πλήρωμα τον Roald Amundsen, τον Umberto Nobile και τον Lincoln Ellsworth, απογειώθηκε από εδώ και πέταξε πάνω από τον Βόρειο Πόλο, στην πρώτη επιβεβαιωμένη υπερπτήση του.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1928, ο Umberto Nobile οργάνωσε και ηγήθηκε μιας νέας επιστημονικής και εξερευνητικής αποστολής στον Βόρειο Πόλο με το Italia αλλά το αερόπλοιο συνετρίβη πάνω στον πάγο βόρεια του Svalbard. Ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες διεθνείς επιχειρήσεις διάσωσης της εποχής, στην οποία ο ίδιος ο Amundsen χάθηκε, όταν το υδροπλάνο του συνετρίβη στον Ατλαντικό καθ’ οδόν προς τη διάσωση. Το μικρό μουσείο του Ny-Ålesund αφιερώνει σήμερα μεγάλο μέρος της έκθεσής του σε αυτή την ιστορία.

Το μέτωπο ενός παγετώνα καθρεφτίζεται στα ήρεμα νερά του φιόρδ.

Στους παγετώνες
Το απόγευμα της ίδιας μέρας, το πλοίο μας οδήγησε μπροστά σε έναν από τους παγετώνες που καταλήγουν στη θάλασσα -μια αδιάκοπη «λευκή» τιτανική πρόσοψη πάγου, με το γαλάζιο χρώμα του συμπιεσμένου πάγου να φαίνεται μόνο εκεί όπου έχει σπάσει πρόσφατα. Ο ήχος ενός τέτοιου μετώπου παγετώνα που «γεννά» παγόβουνα -ένας υπόκωφος κρότος σαν βροντή, ακολουθούμενος από το βουητό του πάγου που σπάει και πέφτει στη θάλασσα- είναι κάτι που δεν ξεχνιέται εύκολα. Άλλες μέρες μάς έφεραν μπροστά σε ακόμα μεγαλύτερα μέτωπα πάγου -τείχη ύψους δεκάδων μέτρων, απομεινάρια τεράστιων παγοκαλυμμάτων που καλύπτουν ακόμα μεγάλο μέρος του εσωτερικού των νησιών του Svalbard.

Μία από τις πιο αξέχαστες στιγμές ήταν μια εξόρμηση με kayak ανάμεσα σε παγόβουνα, μπροστά ακριβώς από το μέτωπο ενός παγετώνα -το νερό τόσο ήρεμο που καθρέφτιζε τον πάγο και η μόνη «φασαρία» να έρχεται από το τρίξιμο των μικρών κομματιών πάγου γύρω από τα κουπιά.

Πολική αρκούδα περπατά σε βραχώδη ακτή δίπλα σε παγετώνα, κατά τη διάρκεια του «μεσονύχτιου» φωτός.

Γενειοφόρος φώκια ξεκουράζεται πάνω σε κομμάτι πάγου.

Θαλάσσιοι ίπποι με τους χαρακτηριστικούς χαυλιόδοντές τους.

Πρόσωπο με πρόσωπο με την άγρια ζωή
Το Svalbard είναι ένα από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο όπου η πολική αρκούδα παραμένει, ακόμα, στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας -και ένα από τα ελάχιστα μέρη όπου ένας απλός επισκέπτης μπορεί να τη δει στο φυσικό της περιβάλλον. Είχαμε την τύχη να συναντήσουμε πολικές αρκούδες δύο φορές μέσα στην εβδομάδα: μία αργά το βράδυ, με το «μεσονύχτιο» φως να δίνει στο τοπίο μια παράξενη, γκρίζα λάμψη, καθώς μια αρκούδα περπατούσε ήσυχα πάνω σε βραχώδη ακτή δίπλα σε έναν παγετώνα· Και μία δεύτερη φορά, ημέρα, όταν μια αρκούδα πλησίασε αρκετά κοντά στο πλοίο ώστε να δούμε καθαρά κάθε λεπτομέρεια -το μαύρο ρύγχος της, τα κιτρινισμένα νύχια της, το βλέμμα της να μας εξετάζει με την ίδια περιέργεια που την εξετάζαμε κι εμείς.

Εκτός από τις αρκούδες οι ακτές του Svalbard φιλοξενούν μια εντυπωσιακή ποικιλία θαλάσσιων θηλαστικών. Μια γενειοφόρος φώκια (bearded seal) ξεκουραζόταν πάνω σε ένα κομμάτι πάγου, ενώ αλλού μια κοινή φώκια έβγαλε το κεφάλι της από το νερό, περίεργη για το φουσκωτό μας.
Η πιο εντυπωσιακή, όμως, συνάντηση με θαλάσσια θηλαστικά ήταν σε μια αμμώδη παραλία όπου είχε μαζευτεί μια ολόκληρη αποικία θαλάσσιων ίππων -δεκάδες ζώα στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, με τους χαρακτηριστικούς μακριούς χαυλιόδοντές τους και το βαρύ, σχεδόν τεμπέλικο ύφος τους, ανάμεσα σε βουνά και πάγο. Και ψηλά, πάνω από τα κύματα, τα πουλιά του Βόρειου Ατλαντικού συμπλήρωναν την εικόνα -από τα μικρά, γρήγορα θαλασσοπούλια που πετούσαν σε σμήνη πάνω από τον πάγο, μέχρι έναν μοναχικό, πολύχρωμο θαλασσοπαπαγάλο (puffin), να κολυμπά ήρεμος ανάμεσα στα κύματα.

Μνημείο στο Virgohamna: παλιά άγκυρα φαλαινοθηρικού πλοίου πάνω σε σωρό από πέτρες, με φόντο τα χιονισμένα βουνά.

Ερείπια παλιάς ξύλινης καλύβας κυνηγών/φαλαινοθήρων, μισοθαμμένα στο χιόνι δίπλα στο φιόρδ.

Virgohamna: φαλαινοθήρες, αερόστατα και αερόπλοια στην κούρσα για τον Πόλο
Ίσως η πιο συναρπαστική στάση όλης της κρουαζιέρας ήταν το Virgohamna, ένας μικρός κόλπος στο Danskøya (νησί των Δανών), στη βορειοδυτική άκρη του Spitsbergen. Ήδη από τις αρχές του 17ου αιώνα, Ολλανδοί φαλαινοθήροι από το Harlingen είχαν εδώ σταθμό επεξεργασίας φάλαινας -σήμερα σώζονται ακόμα τα θεμέλια από τους παλιούς κλιβάνους λιωμάτος λίπους και μερικοί τάφοι φαλαινοθήρων.

Αλλά το Virgohamna έγινε διάσημο κυρίως ως αφετηρία δύο από τις πιο τολμηρές -και τραγικές- απόπειρες να κατακτηθεί ο Βόρειος Πόλος από τον αέρα. Το 1897, ο Σουηδός μηχανικός S. A. Andrée ξεκίνησε από εδώ με ένα αέριο βαλόνι, το Örnen (Αετός), ελπίζοντας να φτάσει στον Πόλο πετώντας. Η απογείωση πήγε στραβά από την αρχή -ένα ρεύμα αέρα έριξε το καλάθι στη θάλασσα και τα σχοινιά πλοήγησης που θα επέτρεπαν στο πλήρωμα να κατευθύνει το βαλόνι έμειναν πίσω, χαμένα. Το βαλόνι πέταξε για 65 ώρες και συνετρίβη πάνω στον πάγο, περίπου 300 μίλια πριν τον Πόλο. Ο Andrée και οι δύο σύντροφοί του δεν επέστρεψαν ποτέ· τα λείψανά τους, μαζί με το ημερολόγιο και τις φωτογραφίες της αποστολής, βρέθηκαν μόλις το 1930, 33 χρόνια αργότερα, σε ένα άλλο νησί του αρχιπελάγους.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1906, 1907 και 1909, ο Αμερικανός δημοσιογράφος και εξερευνητής Walter Wellman έχτισε δικό του υπόστεγο και βάση αποστολής στο ίδιο σημείο, προσπαθώντας να φτάσει στον Πόλο με το αερόπλοιο «America». Ούτε αυτός τα κατάφερε. Σήμερα, το Virgohamna παραμένει προστατευόμενος αρχαιολογικός χώρος, με ενημερωτικές πινακίδες και ένα μνημείο -μια παλιά άγκυρα φαλαινοθηρικού πλοίου, στημένη πάνω σε έναν σωρό από πέτρες- να θυμίζουν τρεις διαφορετικές εποχές της ανθρώπινης παρουσίας εδώ. Κάπου κοντά, τα ερείπια μιας παλιάς ξύλινης καλύβας -πιθανότατα από κάποιον σταθμό κυνηγών ή φαλαινοθήρων παλαιότερης εποχής- παρέμεναν μισοθαμμένα στο χιόνι, σιωπηλός μάρτυρας μιας εποχής πολύ πιο σκληρής από τη δική μας άνετη κρουαζιέρα.

Ο επιχειρηματίας Κωνσταντής Ροκόφυλλος. Ανάμεσα σε άλλα, είναι και ο άνθρωπος που έβαλε στον τουριστικό χάρτη της Ελλάδας τις περιοχές της Παλαίρου και της Πογωνιάς Αιτωλοακαρνανίας.

Πρακτικές πληροφορίες για όσους σκέφτονται το ταξίδι
Το Svalbard δεν είναι προορισμός που οργανώνεται στο πόδι και η πρόσβαση στην ξηρά εκτός των οικισμών επιτρέπεται μόνο υπό την καθοδήγηση έμπειρου, οπλισμένου συνοδού, λόγω του κινδύνου από πολικές αρκούδες -έναν κανόνα που τηρείται αυστηρά σε όλο το αρχιπέλαγος. Οι περισσότερες κρουαζιέρες στα φιόρδ πραγματοποιούνται από τα τέλη Μαΐου έως τον Αύγουστο. Φροντίστε για πολυστρωματικό ρουχισμό, αδιάβροχα για τις αποβάσεις με zodiac ή τις εξορμήσεις με κανό, και ένα καλό ζουμ φακό αν σας ενδιαφέρει η φωτογραφία άγριας ζωής -οι καλύτερες στιγμές, όπως αποδείχτηκε, έρχονται όταν δεν τις περιμένεις.

Επιστροφή
Όταν το αεροπλάνο απογειώθηκε ξανά από το Longyearbyen προς το Όσλο, ο πάγος συνέχιζε να απλώνεται από κάτω μας μέχρι εκεί που έφτανε το μάτι. Το Svalbard δεν είναι ένα ταξίδι που «τσεκάρεις» από μια λίστα -είναι μια υπενθύμιση πόσο μεγάλος, άγριος και εύθραυστος είναι ακόμα ο πλανήτης μας σε ελάχιστα σημεία του, και πόσο βαθιά ιστορία μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα τοπίο που, με την πρώτη ματιά, μοιάζει ακατοίκητο. Αν αναζητάτε ένα ταξίδι που θα αλλάξει την κλίμακα με την οποία βλέπετε τον κόσμο, δύσκολα θα βρείτε καλύτερο σημείο εκκίνησης.