Ο Maurizio Cattelan και ο ναός της ανθρώπινης θνητότητας στην έκθεση «Night» όπου το «enfant terrible» της εννοιολογικής τέχνης δημιουργεί μια σύγχρονη εκκλησία.
Ο Ιταλός προβοκάτορας επιστρέφει στη γερμανική πρωτεύουσα με μια έκθεση που επαναπροσδιορίζει τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα του. Η Νέα Εθνική Πινακοθήκη του Βερολίνου, γνωστή ως ναός του ορθολογισμού και του φωτός, υποτάσσεται στην καλλιτεχνική βούληση του Cattelan. Αντί για μια τυπική αναδρομική παρουσίαση, η έκθεση «Night» λειτουργεί ως μια ενιαία, συμπαγής εγκατάσταση που καταλαμβάνει ολόκληρο τον επάνω όροφο και ο καλλιτέχνης εκμεταλλεύεται τη διαφάνεια του κτιρίου για να δημιουργήσει μια έντονη αντίθεση με τον τίτλο της έκθεσης.
Η «Νύχτα» δεν είναι απλώς ένα χρονικό διάστημα αλλά μια υπαρξιακή και πολιτική κατάσταση. Τοποθετώντας έργα όπως το «Dust» (έναν πυροσβεστήρα που περιέχει τις στάχτες ενός φίλου του) στην είσοδο, ο καλλιτέχνης υπονομεύει αμέσως την ιερότητα του αρχιτεκτονικού χώρου. Η διαφάνεια του γυαλιού επιτρέπει στο νυχτερινό αστικό τοπίο του Βερολίνου να εισχωρήσει στην έκθεση, μετατρέποντας την ίδια την πόλη -με το βαρύ ιστορικό της φορτίο- σε φόντο των έργων.
Η ανατομία της εξουσίας, η ιστορική μνήμη και το νέο έργο
Το κεντρικό, νέο έργο της έκθεσης (2026) με τίτλο «Purgatory», αποτελεί μια υπό κλίμακα απεικόνιση της Πύλης του Βραδεμβούργου σε ξύλο. Όμως, τοποθετημένη στην είσοδο απογυμνώνεται από τον θριαμβευτικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε έναν «χώρο περάσματος» ή «αναμονής», ένα μεταίχμιο πριν βρεθούν στο εσωτερικό της έκθεσης οι επισκέπτες. Ο τίτλος «Καθαρτήριο» ίσως υποδηλώνει μια ενδιάμεση κατάσταση, έναν τόπο όπου η κρίση έχει ανασταλεί, ανάμεσα στον Παράδεισο και την Κόλαση. Εξάλλου, η Πύλη του Βραδεμβούργου άλλαξε νόημα πολλές φορές στην ιστορία. Αν και ξεκίνησε ως σύμβολο ειρήνης στη συνέχεια έγινε πέρασμα των ναζιστικών στρατευμάτων, ενώ αργότερα αποκλείστηκε στη «νεκρή ζώνη» (no-man’s land) του Τείχους κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και τελικά, κατέληξε σύμβολο επανένωσης.
Είναι σαφές ότι ο Cattelan τη χρησιμοποιεί για να αναμετρηθεί με το ιστορικό τραύμα της Γερμανίας, να λειτουργήσει ως μνημείο αμφισημίας και να γίνει μια αναφορά-σταθμός μεταξύ ενός σκοτεινού παρελθόντος και ενός -αβέβαιου- μέλλοντος. Η παρουσία του έργου συμπίπτει χρονικά με μια περίοδο έντονης ανησυχίας στην Ευρώπη, όπου η άνοδος της ακροδεξιάς, όπως η πρόσφατη εκλογική επιτυχία του AfD στη Γερμανία, ξυπνά ιστορικά φαντάσματα. Ο Cattelan δεν κάνει φθηνή πολιτική προπαγάνδα, απλά αντανακλά τoν κοινωνικό προβληματισμό.
Τα εμβληματικά έργα και η διαλεκτική της ειρωνίας
Αφού ο επισκέπτης περάσει την Πύλη, βλέπει στο κέντρο της αίθουσας την πλάτη ενός μικρού γλυπτού που από απαόσταση μοιάζει με ένα μικρό παιδί που είναι γονατισμένο και προσεύχεται. Μόνο όταν ο επισκέπτης περπατήσει γύρω από το γλυπτό και φτάσει μπροστά του, αντικρίζει το πρόσωπο του Αδόλφου Χίτλερ. Το γλυπτό «Him» και το γλυπτό «Dawn» που απεικονίζει μια γυναίκα σε στάση σταύρωσης, η οποία βρίσκεται παγιδευμένη μέσα σε ένα ξύλινο κιβώτιο μεταφοράς έργων τέχνης, είναι δημιουργημένα πριν από πολλά χρόνια, αλλά στο Βερολίνο αποκτούν μια εντελώς νέα, φορτισμένη και ιστορική διάσταση. Στην ίδια έκθεση συναντάμε γλυπτά περιστέρια και άλογα, παγιδευμένα σε καταστάσεις υπερκόσμιας ακινησίας ή κρεμασμένα από την οροφή, μια εικόνα που εντείνει την αίσθηση ενός επικείμενου τέλους, μιας νεκρής φύσης της σύγχρονης ύπαρξης.
Η ειρωνεία του Cattelan δεν είναι πλέον ένα εργαλείο κυνισμού, όπως μια μπανάνα κολλημένη με ταινία στον τοίχο, αλλά ένας μηχανισμός επιβίωσης απέναντι στο παράλογο. Όπως επισημαίνει η επιμελητική ομάδα (Lisa Botti και Klaus Biesenbach), τα οικεία σύμβολα μετατοπίζονται ελάχιστα, τόσο όσο χρειάζεται για να κλονιστεί η βεβαιότητα του θεατή και να ανοίξουν πολλαπλές ερμηνείες. Η σύλληψη της έκθεσης ως μια «σύγχρονη εκκλησία» είναι κομβικής σημασίας μιας και ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί θρησκευτικά αρχέτυπα για να μιλήσει για την κοσμική αποτυχία. Σε μια εποχή όπου τα παραδοσιακά συστήματα πεποιθήσεων και οι πολιτικές ιδεολογίες καταρρέουν, η τέχνη του Cattelan προσφέρει έναν εναλλακτικό χώρο «συνάθροισης, ανύψωσης και αναστοχασμού».
Η ώριμη κατάληξη μιας πορείας 35 ετών
Στο ξεκίνημά του τη δεκαετία του 1990, o πολυσυζητημένος Ιταλός καθιερώθηκε ως ο απόλυτος trickster (κατεργάρης) της σύγχρονης τέχνης. Τα έργα του ήταν πράξεις θεσμικού σαμποτάζ, καθώς έκλεβε τις εκθέσεις άλλων καλλιτεχνών («Another Fucking Readymade», 1996), έκλεινε την γκαλερί βάζοντας μια ταμπέλα «Επιστρέφω αμέσως» ή παρουσίαζε τον ίδιο του τον εαυτό ως έναν ανίκανο απατεώνα που δραπετεύει από το παράθυρο. Η ιδέα της αποτυχίας (failure), που στα ’90s εκφραζόταν ως ένα έξυπνο, νεανικό αστείο ενάντια στο κατεστημένο, στην έκθεση «NIGHT» μετατρέπεται σε υπαρξιακή και πολιτική αποτυχία. Η ειρωνεία δεν χρησιμοποιείται πια για να κάνει το κοινό να γελάσει, αλλά για να αναδείξει το ιστορικό αδιέξοδο και την κατάρρευση των σύγχρονων δημοκρατικών αξιών.
Με την έλευση του 21ου αιώνα, ο Cattelan στράφηκε σε υπερρεαλιστικά γλυπτά που σόκαραν την παγκόσμια κοινή γνώμη, αγγίζοντας ταυτόχρονα τις πιο ευαίσθητες χορδές της συλλογικής συνείδησης. Είναι η εποχή του La Nona Ora (1999) με τον Πάπα που τον χτυπάει μετεωρίτης, των κρεμασμένων παιδιών στο Μιλάνο (2004) και φυσικά του Him (2001). Ωστόσο, αντί για το εφήμερο σοκ που προκαλούσαν αυτά τα έργα όταν πρωτοπαρουσιάστηκαν μεμονωμένα, εδώ εντάσσονται σε μια συμπαγή, σχεδόν θρησκευτική λειτουργία. Ο Θάνατος και η Εξουσία δεν είναι πλέον μεμονωμένα περιστατικά προς σχολιασμό, αλλά το μόνιμο περιβάλλον, το «σκοτάδι» μέσα στο οποίο ζούμε.
Η έκθεση στο Βερολίνο διαψεύδει όσους τον θεωρούσαν απλώς έναν «κυνικό διασκεδαστή» μιας και μας δείχνει ότι ο Cattelan, χρησιμοποιεί τη διεθνή του αναγνωρισιμότητα για να μιλήσει για το βάρος της Ιστορίας. Η επιστροφή του μετά το 2019, είναι μια πράξη καλλιτεχνικής ωριμότητας, καθώς χρησιμοποιεί με ευφυή τρόπο τα ίδια του τα εργαλεία, όχι για να προκαλέσει θόρυβο αυτή τη φορά, αλλά για να επιβάλει μια εκκωφαντική, στοχαστική σιωπή.
*Neue Nationalgalerie, Βερολίνο, διάρκεια έως τις 7 Μαρτίου 2027
Φωτογραφίες: Courtesy of Neue Nationalgalerie, www.smb.museum
Eισαγωγική φωτογραφία: 123RF