Το Παΐμιο, χτισμένο το 1933 για να θεραπεύει φυματικούς, μπήκε στα τέλη Ιουλίου στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Προσεχώς θα ξαναγεμίσει με ανθρώπους. Αυτή τη φορά επισκέπτες.
Όταν το φινλανδικό ζευγάρι κέρδισε τον διαγωνισμό για το σανατόριο του Παΐμιο το 1929, κανένας τους δεν είχε κλείσει τα τριάντα δύο. Κι η φυματίωση δεν είχε θεραπεία. Υπήρχε μόνο μια συνταγή, την οποία επαναλάμβαναν όλοι οι γιατροί της Ευρώπης: ήλιος, καθαρός αέρας, ησυχία, χρόνος. Η Άινο κι ο Άλβαρ Άαλτο πήραν τη συνταγή κυριολεκτικά. Αντί να σχεδιάσουν ένα νοσοκομείο μέσα στο οποίο θα εφαρμοζόταν η θεραπεία, σχεδίασαν ένα κτίριο που θα ήταν το ίδιο η θεραπεία. Το αποτέλεσμα, που ολοκληρώθηκε το 1933 μέσα σε δάσος κοντά στο Τούρκου, θεωρείται από τότε ένα από τα σημαντικότερα κτίρια του εικοστού αιώνα.
Στις 26 Ιουλίου, η Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, συνεδριάζοντας στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας, το επισημοποίησε. Το Παΐμιο εντάχθηκε στον κατάλογο ως μέρος της σειράς «Έργα Άαλτο», δεκατρία κτίρια και συγκροτήματα σε επτά περιοχές της Φινλανδίας, χτισμένα μεταξύ 1928 και 1988. Είναι η όγδοη εγγραφή της Φινλανδίας κι η πρώτη που αφορά αποκλειστικά μοντέρνα αρχιτεκτονική του εικοστού αιώνα. Έχει σημασία ότι η UNESCO διατύπωσε την εγγραφή ρητά ως συλλογικό έργο. Δεν αποδίδεται μόνο στον Άλβαρ Άαλτο αλλά και στην Άινο Μάρσιο Άαλτο, στην Έλισα Άαλτο και στο ευρύτερο γραφείο τους. Διαφορά με τον Λε Κορμπυζιέ και τον Φρανκ Λόιντ Ράιτ, που μπήκαν στον κατάλογο ως άτομα την προηγούμενη δεκαετία.
Ένα κτίριο σχεδιασμένο για ανθρώπους που κοιτούν προς τα πάνω
Η ιδιοφυΐα του Παΐμιο βρίσκεται στις λεπτομέρειες, και σχεδόν όλες προκύπτουν από την ίδια ερώτηση: πώς είναι ο κόσμος όταν περνάς τη μέρα σου ξαπλωμένος ανάσκελα. Το συγκρότημα χωρίζεται σε τέσσερις πτέρυγες, καθεμία στραμμένη ανάλογα με τη λειτουργία της. Η μακρόστενη πτέρυγα των ασθενών βλέπει νότια, με επτά ορόφους μπαλκονιών όπου οι νοσηλευόμενοι έμεναν ξαπλωμένοι για ώρες, τυλιγμένοι σε κουβέρτες, ακόμη και μέσα στον φινλανδικό χειμώνα. Η θέρμανση μπήκε στην οροφή, ώστε ο ζεστός αέρας να κατεβαίνει ομοιόμορφα και να μη φυσάει πάνω στα πρόσωπα. Οι νιπτήρες σχεδιάστηκαν με κλίση που έσπαγε τη ροή του νερού κι έκοβε τον θόρυβο, επειδή στο διπλανό κρεβάτι κάποιος κοιμόταν.
Τα χερούλια των θυρών πήραν σχήμα που δεν πιάνει το μανίκι ενός γιατρού που περνάει βιαστικά. Ο φωτισμός τοποθετήθηκε εκτός του οπτικού πεδίου κάποιου ξαπλωμένου. Τα χρώματα επιλέχθηκαν σε συνεργασία με τον ζωγράφο Έινο Καούρια, με την ίδια λογική. Οι οροφές των θαλάμων βάφτηκαν σε σκούρο πράσινο, ώστε να μη χτυπούν στο βλέμμα, ενώ τα φωτεινά χρώματα πήγαν στα δάπεδα και στους κοινόχρηστους χώρους. Εκεί δηλαδή που κοιτάζει κάποιος όρθιος.
Και μετά υπάρχει η καρέκλα. Η πολυθρόνα Παΐμιο, σχεδιασμένη το 1932 από λυγισμένο κόντρα πλακέ σημύδας, με γωνία πλάτης υπολογισμένη ώστε να διευκολύνει την αναπνοή ενός ανθρώπου με προσβεβλημένους πνεύμονες, έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αντικείμενα του μοντέρνου σχεδιασμού. Πουλιέται μέχρι σήμερα. Κι ελάχιστοι από όσους την έχουν στο σαλόνι τους ξέρουν ότι κρατούν ιατρικό εξάρτημα. Η ειρωνεία ήρθε γρήγορα. Μέσα σε λίγα χρόνια από τα εγκαίνια, η πενικιλίνη κι αργότερα η στρεπτομυκίνη έκαναν ολόκληρη αυτή τη μηχανική ιατρικά περιττή. Το κτίριο συνέχισε ως γενικό νοσοκομείο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2010 και μετά έμεινε χωρίς χρήση, με το ερώτημα που ακολουθεί κάθε αριστούργημα εκτός λειτουργίας.
Τι σχεδιάζουν οι Snøhetta
Το Paimio Sanatorium Foundation ανέλαβε το κτίριο το 2020. Η πρώτη φάση των μελετών έγινε με τα φινλανδικά γραφεία ALA Architects και Arkkitehdit Mustonen. Για το γενικό σχέδιο, το ίδρυμα ανέθεσε στο νορβηγικό γραφείο Snøhetta, που παρουσίασε την πρότασή του τον Ιούνιο. Η λογική είναι συντηρητική -με την καλή έννοια του όρου. Η πτέρυγα των ασθενών γίνεται το ξενοδοχειακό τμήμα, με τα δωμάτια να κρατούν σε μεγάλο βαθμό τις αρχικές τους διαστάσεις. Ορισμένα γειτονικά δωμάτια ενώνονται σε σουίτες. Τα μπάνια, που δεν υπήρχαν στην αρχική διάταξη, μπαίνουν ως αυτόνομες κατασκευές από ξύλο σημύδας, δηλαδή ως όγκοι που τοποθετούνται μέσα στον χώρο και μπορούν να αφαιρεθούν χωρίς να πληγεί το κέλυφος. Η παλιά χειρουργική πτέρυγα μετατρέπεται σε αμφιθέατρο διακοσίων θέσεων, με δική του είσοδο στην πίσω όψη, ώστε να φιλοξενεί εκδηλώσεις ανεξάρτητα από τη λειτουργία του υπόλοιπου συγκροτήματος. Οι Snøhetta περιγράφουν έναν προορισμό που συνδυάζει φιλοξενία, ευεξία, πολιτιστικές χρήσεις και χώρους διεθνούς διαλόγου. Στα πρακτικά αυτό σημαίνει ξενοδοχείο και συνέδρια.
Η πρόεδρος του ιδρύματος, Μίρκου Κούλμπεργκ, έχει μιλήσει για ισορροπία ανάμεσα στη συντήρηση και στην αποκαταστατική αρχιτεκτονική. Ο διευθύνων σύμβουλος του Ιδρύματος Άλβαρ Άαλτο, Τόμι Λιντ, χαρακτήρισε τη σειρά «Έργα Άαλτο» μοναδική τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Το φινλανδικό κράτος δεσμεύτηκε για δέκα εκατομμύρια ευρώ την περίοδο 2026 με 2029, με την πρώτη δόση του 1,5 εκατομμυρίου ήδη εγγεγραμμένη στον προϋπολογισμό του 2026. Χρονοδιάγραμμα κατασκευής δεν έχει ακόμη ανακοινωθεί, κι η εγγραφή στην UNESCO προσθέτει έναν επιπλέον κύκλο εγκρίσεων σε ό,τι αγγίζει το κέλυφος.
Ο Άαλτο έλεγε ότι η αρχιτεκτονική υπάρχει για να υπηρετεί την ανθρώπινη ευεξία. Το Παΐμιο κάνει τώρα τον τρίτο του κύκλο πάνω σε αυτή τη φράση. Πρώτα ασθενείς, μετά νοσοκομείο γενικής χρήσης, τώρα πελάτες που πληρώνουν οι ίδιοι για κάτι που κάποτε κάλυπτε το ασφαλιστικό ταμείο. Τα μπαλκόνια είναι στη θέση τους, ο ήλιος έρχεται από την ίδια πλευρά, κι η καρέκλα εξακολουθεί να έχει τη σωστή γωνία. Το μόνο που αλλάζει είναι για ποιον.
Φωτογραφίες: Courtesy of Snøhetta
www.snohetta.com