Δύο καλλιτέχνες που δεν συναντήθηκαν ποτέ, μοιάζουν να απαντούν στο ίδιο ερώτημα από αντίθετες κατευθύνσεις: είναι η ζωγραφική μια προσωπική εξομολόγηση ή μια γλώσσα που ανήκει σε όλους;
Καλλιτεχνικά το έργο τους μοιάζει να έχει αντίθετους προορισμούς, αντίθετους χαρακτήρες. Χρονικά έδρασαν σε διαφορετικές εποχές του 20ού αιώνα. Ο ζωγράφος Αλέξης Ακριθάκης θέλησε να αποτυπώσει τη φθαρτότητα του κόσμου. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους της εποχής του. Από την άλλη, ο Κιθ Χάρινγκ επιθυμούσε μέσα από το έργο του να μιλήσει δημόσια, αποθεώνοντας το παρόν, λες και υπήρχε μόνο το τώρα. Θα μπορούσαν ποτέ να συναντηθούν, από τη μία η βιωματική και συμβολική ζωγραφική του Αλέξη Ακριθάκη και από την άλλη η εκρηκτική, συλλογική ενέργεια που εξέπεμπε το pop-art έργο του Κιθ Χάρινγκ;
Δύο διαφορετικές διαδρομές της σύγχρονης τέχνης
Ο κόσμος του Ακριθάκη ήταν γεμάτος αυθόρμητες γραμμές, αθώα, σχεδόν παιδικά σύμβολα. Ήταν σαν η αίσθηση της αναχώρησης να είναι πανταχού παρούσα στο έργο του. Οι πολύχρωμες βαλίτσες, τα καράβια που πλέουν μεσοπέλαγα. Η δουλειά του μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στην παιδικότητα και τη μελαγχολία. Το δικό του εικαστικό σύμπαν θυμίζει οπτικό ημερολόγιο. Η πιο δημιουργική περίοδος του Ακριθάκη τοποθετείται κυρίως ανάμεσα στα χρόνια 1965–1975, όταν κινούνταν ανάμεσα στην Αθήνα και το Βερολίνο και διαμόρφωνε το προσωπικό του εικαστικό λεξιλόγιο με τις χαρακτηριστικές βαλίτσες, τα βέλη και τις σκάλες.
Η τέχνη του Κιθ Χάρινγκ εμφανίστηκε λίγα χρόνια αργότερα. Το μήνυμα της τέχνης του ήταν άμεσο, ωμό, καθόλου περίτεχνο. Θα το έλεγες και σύνθημα. Πριν έρθει η εμπορική καταξίωση, γέμισε τους τοίχους και τους σταθμούς του μετρό της Νέας Υόρκης με εικόνες που πάλλονται από κίνηση και ενέργεια. Η πιο δημιουργική και εκρηκτική περίοδος του τοποθετείται στη δεκαετία 1980–1989. Την εποχή που οι τοιχογραφίες και τα δημόσια έργα του τον μετέτρεψαν σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της σύγχρονης pop και street art.
Ο Ακριθάκης καλλιέργησε μια βιωματική και συμβολική ζωγραφική. Ο Χάρινγκ μετέτρεψε τη ζωγραφική σε δημόσια γλώσσα της πόλης. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο κατευθύνσεις εκτείνεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα της σύγχρονης τέχνης: η τέχνη οφείλει να είναι προσωπική εξομολόγηση ή δημόσια γλώσσα;
Παρά τη γεωγραφική και πολιτισμική απόσταση, οι δύο καλλιτέχνες μοιάζουν να συνομιλούν πάνω στο ίδιο ζήτημα: ποια είναι η θέση του καλλιτέχνη μέσα στον κόσμο. Ο Αλέξης Ακριθάκης ανέπτυξε από τη δεκαετία του 1960 ένα προσωπικό εικαστικό λεξιλόγιο. Σειρές έργων του, όπως οι «Βαλίτσες» ή τα σχέδια με τις σκάλες και τα βέλη, μοιάζουν να μιλούν για το ταξίδι, την αναζήτηση και την αβεβαιότητα της ύπαρξης. Η γραμμή του είναι απλή, σχεδόν παιδική, όμως η αίσθηση που αφήνει είναι βαθιά ποιητική και υπαρξιακή. Στα έργα του Ακριθάκη η εικόνα λειτουργεί σαν προσωπικό ημερολόγιο. Η ζωγραφική του δεν επιδιώκει απαραίτητα να κατακτήσει τον δημόσιο χώρο.
Αντίθετες κατευθύνσεις, κοινές αναζητήσεις
Λίγες δεκαετίες αργότερα, σε μια εντελώς διαφορετική αστική πραγματικότητα, εμφανίζεται ο Κιθ Χάρινγκ. Στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1980, η τέχνη του γεννιέται κυριολεκτικά μέσα στην πόλη. Στους σταθμούς του μετρό δημιουργεί τις διάσημες κιμωλιακές ζωγραφιές του πάνω στα μαύρα διαφημιστικά πάνελ. Από εκεί γεννιέται ένα εικαστικό σύμπαν γεμάτο φιγούρες που χορεύουν, σκυλιά που γαβγίζουν και σώματα που ακτινοβολούν ενέργεια. Εμβληματικά έργα, όπως το Radiant Baby ή τα μεγάλα τοιχογραφικά έργα του, μετατρέπουν τη γραμμή σε παγκόσμιο σύμβολο.
Οι μορφές του είναι άμεσες και αναγνωρίσιμες. Η γραμμή είναι καθαρή και συνεχής, ενώ τα έντονα χρώματα δημιουργούν εικόνες που μπορούν να γίνουν κατανοητές σχεδόν αμέσως. Σε αντίθεση με τον πιο προσωπικό και συμβολικό κόσμο του Ακριθάκη, ο Χάρινγκ απευθύνεται σε όλους. Η τέχνη του λειτουργεί σαν δημόσια γλώσσα. Δεν απαιτεί θεωρητική γνώση ή ερμηνευτική προετοιμασία. Είναι άμεση, προσβάσιμη, ανοιχτή. Όμως αυτή η απλότητα δεν είναι επιφανειακή. Μέσα από τις εικόνες του σχολιάζει θέματα όπως η ελευθερία, η καταπίεση, η σεξουαλικότητα, η επιδημία του AIDS και η πολιτική βία.
Για τον Χάρινγκ, η τέχνη δεν είναι καταφύγιο. Είναι παρέμβαση. Εδώ αναδύεται η βαθύτερη αντίθεση των δύο καλλιτεχνών. Για τον Ακριθάκη, η τέχνη μοιάζει με προσωπική ποίηση. Για τον Χάρινγκ, μοιάζει με δημόσιο παλμό. Ο ένας δημιουργεί εικόνες που μοιάζουν με σημειώσεις ενός προσωπικού ταξιδιού. Ο άλλος κατασκευάζει ένα εικαστικό αλφάβητο που μπορεί να διαβαστεί από μια ολόκληρη πόλη.
Κι όμως, παρά τη διαφορετική τους πορεία, οι δύο καλλιτέχνες συναντιούνται σε κάτι βαθύτερο. Και οι δύο αναζητούν μια αυθεντική γλώσσα. Μια γραμμή άμεσα κατανοητή από όλους, που δεν υπακούει στους κανόνες της ακαδημαϊκής ζωγραφικής αλλά στην ανάγκη της εποχής τους.
Ίσως γι’ αυτό η σύγκριση ανάμεσα στον Ακριθάκη και τον Χάρινγκ παραμένει τόσο ενδιαφέρουσα. Βιωματική και συμβολική ζωγραφική ή δημόσια ενέργεια της εικόνας; Πολλοί ίσως βιαστούν να διαλέξουν πλευρά. Όμως η ιστορία της τέχνης δείχνει πως οι δύο αυτές ανάγκες δεν είναι αντίθετες αλλά συμπληρωματικές. Γιατί ανάμεσα στην ποιητική, βιωματική γραφή του Ακριθάκη και στη συλλογική ενέργεια του Χάρινγκ, απλώνεται ένα από τα πιο γόνιμα ερωτήματα της σύγχρονης δημιουργίας: Πώς μπορεί η τέχνη να είναι ταυτόχρονα προσωπική και κοινή, εσωτερική αλλά και ανοιχτή στον κόσμο.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Wikipedia / Αριστερά: @ Bernard Gotfryd / Δεξιά: @ Niki Marangou, A night with Alexis, Εκδόσεις Το Ροδακιό