Η «θάλασσα από πλαστικό», ορατή από το Διάστημα, ανάμεσα στην τεχνολογική καινοτομία, το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και τις κοινωνικές ανισότητες.
Ήταν το 2007 όταν ο Ισπανός αστροναύτης Πέδρο Ντούκε δήλωσε ότι η μόνη ανθρώπινη κατασκευή ορατή από το Διάστημα είναι τα θερμοκήπια στην Αλμερία. Τα περιέγραψε ως μια διαυγή, λευκή κηλίδα που ξεχωρίζει από τους σκοτεινούς λόφους της περιοχής Ελ Εχίδο στη νότια Ισπανία. Σε έκταση 330.000 στρεμμάτων, γνωστή και ως «θάλασσα από πλαστικό», παράγονται εκατομμύρια τόνοι φρούτων και λαχανικών που εξάγονται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τα λευκά καλύμματα των θερμοκηπίων είναι ορατά από το Διάστημα και, σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Γης της NASA, αντανακλούν τόσο έντονα το φως του ήλιου, κάνοντας την περιοχή να λάμπει σαν καθρέφτης.
Η Αλμερία έχει εξελιχθεί σε σύμβολο εντατικής γεωργίας και τεχνολογικής καινοτομίας, ενώ αποτελεί σημείο αναφοράς για τις εξαγωγές λαχανικών, τον βιολογικό έλεγχο παρασίτων και την τεχνολογία. Κάθε χρόνο παράγονται περισσότεροι από 3 εκατ. τόνοι προϊόντων -ντομάτες, πιπεριές, αγγούρια, μελιτζάνες. Μέσα σε επτά δεκαετίες, μια από τις φτωχότερες περιοχές της Ισπανίας μετατράπηκε σε μία από τις πιο δυναμικές αγροτικές οικονομίες της χώρας.
Πώς ξεκίνησαν όλα
Τη δεκαετία του 1950, η περιοχή ήταν άνυδρη και σχεδόν άγονη. Οι αγρότες άρχισαν να χρησιμοποιούν πλαστικά καλύμματα για να διατηρούν την υγρασία του εδάφους και να προστατεύουν τις καλλιέργειες από τους ισχυρούς ανέμους. Σύντομα διαπίστωσαν ότι το θερμότερο έδαφος και η αυξημένη υγρασία βελτίωναν σημαντικά τις αποδόσεις, σε σύγκριση με τις υπαίθριες καλλιέργειες. Η πρακτική εξαπλώθηκε ραγδαία τις επόμενες δεκαετίες, δημιουργώντας ένα ολοκληρωμένο αγροτικό σύστημα που σήμερα στηρίζει όχι μόνο την τοπική οικονομία, αλλά και την ευρωπαϊκή εφοδιαστική αλυσίδα τροφίμων.
Ένα τεχνητό μικροκλίμα
Το λευκό χρώμα του πλαστικού αντανακλά το ηλιακό φως στην ατμόσφαιρα σαν να είναι καθρέφτης, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία να μειώνεται στην περιοχή κατά 0,3 βαθμούς ανά δεκαετία, σε σύγκριση με την υπόλοιπη χώρα, όπου παρατηρείται άνοδος άνω του μέσου όρου. Όπως αναφέρει το Κέντρο Ερευνών Πεδίου της Βαρκελώνης (BFSC) τα θερμοκήπια αντισταθμίζουν τις αυξανόμενες θερμοκρασίες που συνδέονται με την υπερθέρμανση του πλανήτη.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Αλμερίας επιβεβαίωσαν ότι η αιτία ψύξης στην περιοχή ήταν η αύξηση της λευκαύγειας, η οποία μάλιστα ενισχύεται κατά τους θερινούς μήνες όταν αποχρωματίζονται περαιτέρω τα θερμοκήπια. Σύμφωνα με τους ειδικούς, έως και το 45% του συνολικού αποτυπώματος άνθρακα των καλλιεργειών θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αντισταθμίζεται από αυτήν τη διαδικασία. Η Αλμερία προβάλλεται έτσι ως ένα παράδοξο παράδειγμα όπου η εντατική γεωργία συνδέεται με τοπικό φαινόμενο ψύξης.
Θάλασσα από μικροπλαστικά
Η εκτεταμένη χρήση πλαστικού, ωστόσο, αποτελεί μια από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις στην Αλμερία. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο παράγονται περίπου 33.000 τόνοι πλαστικών αποβλήτων, με τα περισσότερα από αυτά να απορρίπτονται παράνομα. Σε περιοχές όπου το έδαφος έχει καταστεί άγονο, τα θερμοκήπια εγκαταλείπονται. Τα φθαρμένα καλύμματα καταλήγουν στη θάλασσα. Ταυτόχρονα, η ηλιακή ακτινοβολία διασπά το πλαστικό σε μικροπλαστικά, τα οποία μεταφέρονται από τον αέρα και φτάνουν στη θάλασσα ή το έδαφος.
Σε μία χαρακτηριστική περίπτωση, νεκροψία σε φάλαινα έδειξε ότι είχε καταναλώσει 17 κιλά πλαστικού, μεγάλο μέρος του οποίου προερχόταν από θερμοκήπια. Επιπλέον, η επέκταση των καλλιεργειών και της αστικής ανάπτυξης στη γύρω περιοχή, απειλεί τη βιοποικιλότητα, ιδίως έναν από τους προστατευμένους υγρότοπους, καταφύγιο για φλαμίνγκο και άλλα είδη. Παράλληλα, η υπερεκμετάλλευση υπόγειων υδάτων και η εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων έχουν προκαλέσει ρύπανση εδάφους και υπογείων υδάτων. Η σχεδόν εξωπραγματική εικόνα των θερμοκηπίων αποτέλεσε σκηνικό για την εναρκτήρια σεκάνς της ταινίας Blade Runner 2049, ενώ «πρωταγωνιστεί» και στην ισπανική αστυνομική σειρά Mar de plástico που προβλήθηκε από τον ισπανικό σταθμό Antena 3.
Από την παγκόσμια πρωτιά στην κινεζική υπεροχή
Για χρόνια, η Αλμερία κατείχε τον τίτλο του μεγαλύτερου θερμοκηπίου στον κόσμο. Σήμερα παραμένει το μεγαλύτερο της Ευρώπης, όμως την παγκόσμια πρωτιά έχει η Γουεϊφάνγκ, στην επαρχία Σαντόνγκ της Κίνας. Η κινεζική πόλη, γνωστή ως «πρωτεύουσα των λαχανικών», εκτείνεται σε τουλάχιστον 800.000 στρέμματα, υπερδιπλάσια έκταση από εκείνη της Αλμερίας. Στην Κίνα φιλοξενείται το 60% των θερμοκηπίων στον κόσμο, με την Γουεϊφάνγκ να παρέχει λαχανικά και φρούτα εκτός εποχής σε ολόκληρη τη χώρα, όπως αγγούρια, μελιτζάνες, ντομάτες, φράουλες, σταφύλια, ακτινίδια, φρούτα του δράκου.
Η σχετικά οικονομική λύση του θερμοκηπίου έχει αποδειχθεί αποδοτική για τους γεωργούς που με αυτόν τον τρόπο αυξάνουν τον ρυθμό, την περίοδο των καλλιεργειών και τα έσοδά τους. Παράλληλα, ελέγχουν τη θερμοκρασία και τις συνθήκες φωτισμού, ενώ εφαρμόζουν τεχνολογικές καινοτομίες για ακόμα μεγαλύτερη απόδοση. Όπως αναφέρει έρευνα του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, η αυξημένη ζήτηση έχει συμβάλει στην άνθηση των θερμοκηπίων, με τη συνολική παραγωγή ντομάτας και αγγουριού να έχει αυξηθεί έξι φορές το διάστημα 1990-2020, παρότι τα επίπεδα εξαγωγών παρέμειναν τα ίδια.
Πρόοδος και ανισότητες
Η περιοχή της Αλμερίας αποτελεί πρότυπο για τις προηγμένες γεωργικές μεθόδους, όπως η στάγδην άρδευση που διοχετεύει νερό απευθείας στη ρίζα των φυτών και εξασφαλίζει έως και 50% εξοικονόμηση νερού, ο βιολογικός έλεγχος παρασίτων και άλλες βιώσιμες τεχνικές. Εντούτοις, η ανάπτυξη της γεωργίας δε συνοδεύτηκε μόνο από επιτυχία, αλλά και από σοβαρές καταγγελίες για εργασιακή εκμετάλλευση, ιδίως μεταναστών από χώρες της βόρειας και υποσαχάριας Αφρικής. Εξευτελιστικοί μισθοί, πολύωρη εργασία σε θερμοκρασίες που ξεπερνούν τους 40-45 βαθμούς Κελσίου, αδήλωτη εργασία, έκθεση σε τοξικές ουσίες, επισφαλείς συνθήκες στέγασης, συχνά σε πρόχειρους καταυλισμούς από χαρτόνι ή πλαστικό -«chabolas»- χωρίς βασικές υποδομές, τρεχούμενο νερό ή ηλεκτρικό ρεύμα, περιορισμένη πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, είναι μόνο μερικά από τα μελανά σημεία της περίπτωσης της Αλμερίας.
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συνδικάτα ζητούν αυστηρότερους ελέγχους και μεγαλύτερη διαφάνεια στην εφοδιαστική αλυσίδα. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει προσπάθειες για αυστηρότερους ελέγχους και για εφαρμογή πιο βιώσιμων και κοινωνικά υπεύθυνων πρακτικών. Αλλά, το πρόβλημα δεν έχει εξαλειφθεί και παραμένει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης στην Ισπανία.
Όλα αυτά, μας φέρνουν μπροστά από ένα ζήτημα που λίγοι έχουμε αναλογιστεί όταν βρισκόμαστε μπροστά στο ράφι του σουπερμάρκετ επιλέγοντας τα λαχανικά και τα φρούτα μας. Πίσω από τα τακτοποιημένα φρέσκα προϊόντα, συχνά, βρίσκονται «αόρατοι» εργάτες που απλώς επιβιώνουν και μας υπενθυμίζουν τι κρύβεται πίσω από τη λευκή λάμψη που φαίνεται από το Διάστημα.
Φωτογραφίες: Getty Images/ Ideal Image