Το ΑΙ επηρεάζει δραματικά τα ποσοστά απασχόλησης των απόφοιτων Πανεπιστημίων, με την αγορά εργασίας να στρέφεται προς την αυτοματοποίηση.
Για δεκαετίες, το πανεπιστήμιο παρουσιαζόταν ως το πιο ασφαλές «εισιτήριο» προς μια σταθερή, αξιοπρεπή επαγγελματική ζωή. Σπούδασε, πάρε πτυχίο, βρες δουλειά. Σήμερα όμως, αυτή η γραμμική υπόσχεση μοιάζει να έχει αλλάξει. Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει κώδικα, να συντάξει κείμενα, να αναλύσει δεδομένα και να εξυπηρετήσει πελάτες, το ερώτημα γίνεται όλο και πιο πιεστικό: τι σημαίνει τελικά το πανεπιστήμιο στην εποχή του AI; Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεωρητικό. Είναι βαθιά πρακτικό και αφορά χιλιάδες νέους αποφοίτους που δυσκολεύονται να βρουν την πρώτη τους δουλειά, ακόμη και σε κλάδους που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «ασφαλείς». Και ενώ η τεχνητή νοημοσύνη συχνά εμφανίζεται ως ο βασικός ένοχος, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η κρίση της “πρώτης δουλειάς”
Η αγορά εργασίας για αρχάριους -τα λεγόμενα entry-level jobs- φαίνεται πιο εύθραυστη από ποτέ. Νέοι πτυχιούχοι στέλνουν δεκάδες βιογραφικά, περνούν πολλαπλά στάδια συνεντεύξεων και συχνά καταλήγουν είτε άνεργοι είτε υποαπασχολούμενοι, σε θέσεις που δεν αξιοποιούν τις σπουδές και δεξιότητές τους. Δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό η τεχνητή νοημοσύνη ευθύνεται άμεσα για αυτή την κατάσταση, αλλά αρκετές έρευνες δείχνουν ότι το AI πλήττει δυσανάλογα τους νέους εργαζόμενους με πανεπιστημιακή εκπαίδευση, ενώ ταυτόχρονα οι ευρύτερες οικονομικές δυνάμεις -η επιβράδυνση της οικονομίας, οι περικοπές προσλήψεων, η υπερπροσφορά πτυχιούχων- παίζουν καθοριστικό ρόλο. Με άλλα λόγια, το AI ενισχύει, επιταχύνει και αποκαλύπτει ήδη υπάρχουσες αδυναμίες ενός συστήματος που εδώ και χρόνια δυσκολεύεται να συνδέσει ουσιαστικά τις σπουδές με την εργασία.
«Το AI δεν αφαιρεί δουλειές, οι εργοδότες το κάνουν»
Όπως επισημαίνει η Christine Cruzvergara, Διευθύντρια εκπαιδευτικής στρατηγικής της πλατφόρμας Handshake στο New York Magazine, η τεχνητή νοημοσύνη από μόνη της δεν «παίρνει» θέσεις εργασίας. «Το AI δεν αφαιρεί θέσεις εργασίας», επισημαίνει χαρακτηριστικά, «οι εργοδότες επιλέγουν να αντικαταστήσουν μέρη των θέσεων εργασίας με αυτοματοποίηση, αντί να επανασχεδιάσουν τους ρόλους των εργαζομένων».
Πρόκειται για μια κρίσιμη διάκριση. Αντί να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να ενισχύσουν το ανθρώπινο δυναμικό τους -επιτρέποντας στους νέους εργαζόμενους να μάθουν, να εξελιχθούν και να δημιουργήσουν αξία- πολλές επιχειρήσεις επιλέγουν τη βραχυπρόθεσμη λύση: λιγότερο προσωπικό, περισσότερη αυτοματοποίηση. «Αντικαθιστούν τους ανθρώπους αντί να ενισχύουν το εργατικό δυναμικό τους», σημειώνει η Cruzvergara. Και αυτό το κόστος το πληρώνουν πρώτα και κύρια οι νέοι.
Γιατί πλήττεται περισσότερο η Γενιά Z;
Το γεγονός ότι οι φοιτητές της Γενιάς Z και οι πρόσφατοι απόφοιτοι είναι οι πρώτοι εργαζόμενοι που επηρεάζονται από την τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, παράδοξο. Ιστορικά, οι μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές ευνοούσαν τους νεότερους υπαλλήλους. Εκείνοι ήταν “φθηνότεροι” και συχνά πιο άνετοι με τα νέα εργαλεία.
Ωστόσο, πρόσφατα δεδομένα δείχνουν μια αντιστροφή αυτής της ιστορικής τάσης. Μελέτη του Digital Economy Lab του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, που δημοσιεύθηκε τον Αύγουστο, έδειξε ότι η απασχόληση αποφοίτων πανεπιστημίου της Γενιάς Z σε θέσεις εργασίας που επηρεάζονται έντονα από την AI, όπως η ανάπτυξη λογισμικού και η υποστήριξη πελατών, έχει μειωθεί κατά 16% από τα τέλη του 2022. Την ίδια στιγμή, οι πιο έμπειροι εργαζόμενοι στις ίδιες θέσεις δεν φαίνεται να έχουν υποστεί αντίστοιχο πλήγμα. Τουλάχιστον, όχι ακόμη.
Η αξία της «σιωπηλής γνώσης»
Σύμφωνα με τον Erik Brynjolfsson, οικονομολόγο και επικεφαλής της μελέτης, η διαφορά αυτή δεν είναι τυχαία. Οι έμπειροι εργαζόμενοι διαθέτουν αυτό που αποκαλεί «σιωπηλή γνώση» -δεξιότητες, κόλπα και κρίσεις που δεν μαθαίνονται εύκολα από βιβλία ή tutorials και συχνά δεν έχουν ποτέ γραφτεί κάπου. Αυτή η πρακτική τεχνογνωσία επιτρέπει στους έμπειρους επαγγελματίες να κατανοούν πότε η τεχνητή νοημοσύνη κάνει λάθη, πότε «παραισθήσεις», πότε απλώς δεν είναι χρήσιμη. Τους δίνει τη δυνατότητα να συνεργάζονται με την AI, αντί να ανταγωνίζονται άμεσα μαζί της. Οι νέοι απόφοιτοι, αντίθετα, δεν έχουν προλάβει να αποκτήσουν αυτή τη γνώση. Και σε μια αγορά εργασίας που μειώνει τις θέσεις εκπαίδευσης και μαθητείας, τους λείπει ο χώρος για να τη χτίσουν.
Κρίση ταυτότητας
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το πανεπιστήμιο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια κρίση ταυτότητας. Είναι χώρος επαγγελματικής κατάρτισης; Είναι χώρος καλλιέργειας κριτικής σκέψης; Είναι κοινωνικός μηχανισμός κινητικότητας ή απλώς ένα ακριβό φίλτρο επιλογής; Η τεχνητή νοημοσύνη οξύνει αυτά τα ερωτήματα. Αν πολλές «τεχνικές» δεξιότητες μπορούν να αυτοματοποιηθούν ή να αποκτηθούν εκτός πανεπιστημίου, τότε ποια είναι η προστιθέμενη αξία της ανώτατης εκπαίδευσης; Ίσως η απάντηση δεν βρίσκεται στο να ανταγωνιστεί το AI, αλλά στο να εστιάσει σε όσα η τεχνητή νοημοσύνη δυσκολεύεται ακόμη να αναπαράγει: κριτική σκέψη, σύνθεση γνώσεων, ηθική κρίση, συνεργασία, δημιουργικότητα, κατανόηση συμφραζομένων.
Η μετάβαση
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, τελικά, ίσως δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά το κενό μετάβασης από το πανεπιστήμιο στην εργασία. Όσο οι εργοδότες περιμένουν «έτοιμους» εργαζόμενους και όσο τα πανεπιστήμια συνεχίζουν να λειτουργούν αποκομμένα από την πραγματικότητα της αγοράς, οι νέοι θα βρίσκονται εγκλωβισμένοι. Στην εποχή του AI το ερώτημα «τι σημαίνει πια Πανεπιστήμιο;» δεν αφορά μόνο τους φοιτητές. Αφορά τις επιχειρήσεις, τους εκπαιδευτικούς, τους πολιτικούς και συνολικά το πώς αντιλαμβανόμαστε την αξία της γνώσης και της εργασίας.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image