Πίσω από τον πιο διάσημο κινηματογραφικό μύθο του 20ού αιώνα, υπήρχε μια γυναίκα που διάβαζε ακατάπαυστα και αγωνιούσε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο μήπως ο κόσμος τη θεωρεί ανόητη.
Έναν αιώνα μετά τη γέννησή της, η λάμψη της Μέριλιν Μονρόε παραμένει σχεδόν αναλλοίωτη. Λίγες προσωπικότητες της δυτικής κουλτούρας εξακολουθούν να ασκούν τόσο ισχυρή γοητεία, ενώ η ζωή και ο θάνατός της να τροφοδοτούν βιβλία, ταινίες, έργα τέχνης και ατελείωτες συζητήσεις. Οι ταινίες της προβάλλονται αδιάκοπα, η εικόνα της εμπνέει τη μόδα, τη μουσική και τη λογοτεχνία, ενώ το πρόσωπό της παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του 20ού αιώνα.
Για άλλους υπήρξε είδωλο, για άλλους αντικείμενο χλευασμού. Έγινε σύμβολο της θηλυκότητας, στερεότυπο της «ξανθιάς αφελούς», ακόμη και σημείο αναφοράς για τη γεμάτη μισογυνισμό αντιμετώπιση των γυναικών στη δημόσια σφαίρα. Το σώμα της, όσο ζούσε, βρισκόταν στο μικροσκόπιο: Κρίθηκε υπερβολικά αδύνατη ή υπερβολικά εύσωμη, εκθαμβωτική ή πρόχειρη, αψεγάδιαστη ή ατημέλητη. Ακόμη και μετά τον θάνατό της, υπήρξαν σχόλια για τις ρίζες των βαμμένων μαλλιών της και για το αν χρειαζόταν μανικιούρ. Σχεδόν κάθε πτυχή της εξωτερικής της εμφάνισης αναλύθηκε εξονυχιστικά.
Μία μόνο πλευρά της έμεινε σχεδόν αόρατη, κυρίως επειδή οι περισσότεροι θεωρούσαν πως απλούστατα δεν υπήρχε: το μυαλό της. Όταν καταγράφηκαν τα προσωπικά αντικείμενα της ηθοποιού μετά τον θάνατό της, τον Αύγουστο του 1962, οι υπεύθυνοι βρήκαν φυσικά φορέματα υψηλής ραπτικής, γούνες, κοσμήματα, γάντια, μεταξωτές ρόμπες και καλλυντικά. Εκείνο που τους εξέπληξε, όμως, ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό. Η μεγαλύτερη συλλογή που άφησε πίσω της ήταν η βιβλιοθήκη της, με περισσότερα από 400 βιβλία.
Η εικόνα αυτή αποκτά μια σχεδόν συγκινητική διάσταση. Αυτή η σχεδόν άγνωστη βιβλιοθήκη αποτέλεσε την αφετηρία του βιβλίου Marilyn and Her Books: The Literary Life of Marilyn Monroe (Η Μέριλιν και τα βιβλία της: Η λογοτεχνική ζωή της Μέριλιν Μονρόε, Εκδόσεις Simon & Schuster). Η συγγραφέας Gail Crowther αξιοποίησε τα σωζόμενα βιβλία, τις σημειώσεις στα περιθώριά τους, φωτογραφικό υλικό και αρχειακές πηγές, επιχειρώντας να ανασυνθέσει την πνευματική ζωή μιας γυναίκας που για δεκαετίες κρίθηκε σχεδόν αποκλειστικά από την εμφάνισή της.
Περισσότεροι από 400 τόμοι γέμιζαν τα ράφια των σπιτιών της. Ποίηση, φιλοσοφία, ψυχολογία, ιστορία της τέχνης, ρωσική λογοτεχνία, θεατρικά έργα, επιστήμη και σύγχρονη πεζογραφία συνυπήρχαν στη συλλογή της. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι τα βιβλία αυτά την ακολουθούσαν σχεδόν σε κάθε μετακόμιση. Μέσα στα μόλις 36 χρόνια της ζωής της άλλαξε δεκάδες κατοικίες, μεταφέροντας πάντοτε μαζί της τα βιβλία της.
Το καταφύγιο που έκρυβε πίσω από τη λάμψη
Το Χόλιγουντ έχτισε γύρω της το αρχέτυπο της αισθησιακής, ανέμελης ξανθιάς, ενός στερεοτύπου που αποδείχθηκε τόσο ισχυρό, ώστε τελικά σκέπασε την πραγματική της προσωπικότητα. Η ίδια γνώριζε πολύ καλά πόσο άδικη ήταν αυτή η εικόνα. Σε μία από τις τελευταίες συνεντεύξεις της είχε πει στον δημοσιογράφο: «Σε παρακαλώ, μη με κάνεις ανέκδοτο. Δεν με ενοχλεί να κάνω αστεία. Δεν θέλω όμως να μοιάζω η ίδια με αστείο». Ίσως αυτή η φράση να συνοψίζει ολόκληρη τη ζωή της.
Παρότι είχε ήδη γίνει μία από τις μεγαλύτερες σταρ του Χόλιγουντ, παρακολουθούσε μαθήματα παγκόσμιας λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA), προσπαθώντας να καλύψει τα μορφωτικά κενά που πίστευε ότι είχε αφήσει η δύσκολη παιδική της ηλικία. Η ανάγνωση υπήρξε για τη Μονρόε κάτι πολύ περισσότερο από μια ευχάριστη συνήθεια. Ήταν ένας χώρος όπου μπορούσε να υπάρχει μακριά από τα βλέμματα, τις προσδοκίες και τις προκαταλήψεις. «Αν είσαι αμόρφωτος, τα βιβλία δεν πρόκειται να γελάσουν μαζί σου», είχε πει κάποτε. Η ειρωνεία είναι προφανής. Η ίδια μόνο αμόρφωτη δεν ήταν.
Όταν η προσωπική της βιβλιοθήκη βγήκε από τις αποθήκες, όπου παρέμεινε κλεισμένη επί 37 χρόνια, οι ειδικοί διαπίστωσαν ότι πολλά βιβλία έφεραν υπογραμμίσεις, σημειώσεις και σχόλια στα περιθώρια. Άλλα άνοιγαν πάντοτε στις ίδιες σελίδες, μαρτυρώντας επαναλαμβανόμενες αναγνώσεις. Ακόμη και το βιβλίο μαγειρικής της περιείχε χειρόγραφες συνταγές και αποκόμματα εφημερίδων, σημάδια μιας καθημερινότητας πολύ πιο γήινης από τον χολιγουντιανό μύθο. Το συγκεκριμένο αντίτυπο δημοπρατήθηκε αργότερα για σχεδόν 30.000 δολάρια, ποσό πολλαπλάσιο της αρχικής εκτίμησης.
Η βιβλιοθήκη της αποκαλύπτει επίσης το εύρος των ενδιαφερόντων της. Στα ράφια της συνυπήρχαν ο Ντοστογιέφσκι με τον Τολστόι, ο Τζέιμς Τζόις με τον Ουόλτ Ουίτμαν, ο Αϊνστάιν με τον Φρόιντ και ο Άλμπερτ Καμύ, του οποίου τη φωτογραφία διατηρούσε κορνιζαρισμένη στο διαμέρισμά της στη Νέα Υόρκη. Παράλληλα, η ζωή της διασταυρώθηκε με κορυφαίες προσωπικότητες των γραμμάτων. Υπήρξε σύζυγος του Άρθουρ Μίλερ, συνεργάστηκε με τον Τζον Στάινμπεκ και συναναστράφηκε συγγραφείς όπως ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, ο Ζαν Κοκτό και ο Ντίλαν Τόμας.
Μια διαφορετική ανάγνωση της Μέριλιν
Κάθε προσωπική βιβλιοθήκη είναι ένα πορτρέτο του ανθρώπου που τη δημιούργησε. Τα βιβλία μαρτυρούν τις ιδέες που τον απασχόλησαν, τα ερωτήματα που τον συντρόφευσαν και τους κόσμους που θέλησε να γνωρίσει. Μέσα από αυτή την οπτική, το βιβλίο Marilyn and Her Books: The Literary Life of Marilyn Monroe αποκαλύπτει μια Μέριλιν που ελάχιστοι γνώρισαν: μια γυναίκα που αναζητούσε καταφύγιο, έμπνευση και γνώση στις σελίδες των βιβλίων της.
Η ιστορία της βιβλιοθήκης της Μέριλιν Μονρόε υπενθυμίζει πόσο εύκολα ένα στερεότυπο μπορεί να επισκιάσει μια ολόκληρη προσωπικότητα. Για δεκαετίες η δημόσια συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από την εξωτερική της εμφάνιση, τις σχέσεις της και το αινιγματικό τέλος της. Η πνευματική της περιέργεια παρέμεινε σχεδόν εκτός κάδρου.
Εξωτερική φωτογραφία: Η Μέριλιν Μονρόε μελετά το βιβλίο To the Actor: On the Technique of Acting του Μάικλ Τσέχοφ, τον Μάρτιο του 1955, στη Νέα Υόρκη. Η διαρκής επιδίωξη της αυτοβελτίωσης χαρακτήριζε ολόκληρη την καριέρα της. @ Getty Images / Ideal Image