Τι δείχνουν τα δεδομένα, τι υποστηρίζουν οι επιστήμονες και ποια τα σκευάσματα που παίρνουν το «πράσινο» φως από ειδικό.
Καλύτερη μνήμη, μεγαλύτερη συγκέντρωση, αυξημένη διαύγεια… Πολλές είναι οι υποσχέσεις που δίνουν τα συμπληρώματα διατροφής για καλύτερη υγεία του εγκεφάλου, μια κατηγορία προϊόντων που γνωρίζει ραγδαία ανάπτυξη παγκοσμίως. Από κάψουλες με κουρκουμίνη και ωμέγα-3 έως πιο σύνθετα σκευάσματα, η αγορά της γνωστικής υγείας επενδύει στην επιθυμία για ανθεκτικότητα και προστασία από τη γνωστική φθορά. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι ένα: λειτουργούν πραγματικά ή πρόκειται για αποτέλεσμα επιτυχημένου marketing;
Η απάντηση μοιάζει πιο πολύπλοκη από ό,τι φαντάζεται κανείς. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένα συστατικά πράγματι μπορεί να έχουν κάποια οφέλη, ωστόσο η τεκμηρίωση τους επιστημονικά δεν είναι επαρκής. Ο καθηγητής Ψυχιατρικής και πρώην διευθυντής του Κέντρου Μακροζωίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια (UCLA), Γκάρι Σμολ, μιλώντας στη Washington Post, σημείωσε πως η επιστήμη εξελίσσεται τόσο γρήγορα που ακόμα και οι ειδικοί δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι βασίζεται σε πραγματικά δεδομένα και τι αποτελεί προϊόν marketing.
Η βασική δυσκολία είναι ότι τα περισσότερα συμπληρώματα δεν περνούν από τις αυστηρές, μεγάλης κλίμακας κλινικές δοκιμές που απαιτούνται για τα φάρμακα. Στις ΗΠΑ, επισημαίνει το δημοσίευμα, για τα συμπληρώματα διατροφής υπάρχει περιορισμένος έλεγχος από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), επομένως η ευθύνη για την ασφάλεια και την ακρίβεια των ισχυρισμών βαραίνει κυρίως τους ίδιους τους παρασκευαστές. Παρότι η βιομηχανία φαρμάκων για την παρασκευή των προϊόντων βασίζεται σε μηχανισμούς που σχετίζονται με νευροεκφυλιστικές ασθένειες, φλεγμονή, οξειδωτικό στρες, το γεγονός ότι μια ουσία παρουσιάζει ενδιαφέρον σε εργαστηριακές δοκιμές ή σε ορισμένους ασθενείς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πράγματι βελτιώνει τη μνήμη ή την προσοχή σε υγιείς ανθρώπους.
Ιδιαίτερα επικριτικός σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο προωθούνται τέτοια σκευάσματα εμφανίζεται ο Πίτερ Κοέν, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Όπως υποστηρίζει στην αμερικανική εφημερίδα, ο όρος «υγεία εγκεφάλου» είναι τόσο ασαφής που μπορεί να σημαίνει σχεδόν οτιδήποτε. Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι οι μελέτες που έχουν διεξαχθεί σχετικά με τα συμπληρώματα συχνά χαρακτηρίζονται από μικρά δείγματα, διαφορετικές μεθοδολογίες και ασαφείς στόχους. Επομένως, μπορεί να υπάρχουν βιολογικές ενδείξεις, όχι όμως η απόδειξη ότι τα περισσότερα προϊόντα βελτιώνουν πραγματικά τη γνωστική απόδοση. Ακόμη και περιπτώσεις που αρχικά θεωρήθηκαν ελπιδοφόρες δεν επιβεβαιώθηκαν. Τη δεκαετία του 1990, για παράδειγμα, υψηλές δόσεις βιταμίνης Ε φάνηκε να επιβραδύνουν τη λειτουργική επιδείνωση σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ. Αργότερα, ωστόσο, προέκυψαν δεδομένα για αυξημένο κίνδυνο αιμορραγίας, με αποτέλεσμα η αρχική αισιοδοξία να περιοριστεί σημαντικά.
Η οικονομία της ενίσχυσης εγκεφάλου
Παρ’όλα αυτά, η αγορά αναπτύσσεται ραγδαία. Σύμφωνα με στοιχεία της Grand View Research, η παγκόσμια αγορά διατροφικών συμπληρωμάτων εκτιμήθηκε στα περίπου 517 δισ. δολάρια το 2025 και αναμένεται να ξεπεράσει τα 860 δισ. δολάρια έως το 2033. Μέσα σε αυτό το οικοσύστημα, τα προϊόντα που σχετίζονται με τη γνωστική απόδοση αποτελούν μία από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες κατηγορίες. Η ζήτηση τροφοδοτείται από πολλαπλές κοινωνικές τάσεις: τη γήρανση του πληθυσμού, το άγχος για την άνοια, αλλά και την ανάγκη παραγωγικότητας που υπόσχεται καλύτερη απόδοση στην εργασία και μεγαλύτερη πνευματική αντοχή. Σύμφωνα με έρευνα της AARP, περίπου ένας στους πέντε Αμερικανούς άνω των 50 ετών, δηλώνει ότι καταναλώνει βιταμίνες ή συμπληρώματα ειδικά για τη μνήμη, την προσοχή ή τη συγκέντρωση.
Τι λέει το Χάρβαρντ
Την άποψη του Κόεν μοιάζει να συμμερίζεται συνολικά το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, καθώς σε δημοσίευση του εκπαιδευτικού ιδρύματος εκφράζονται επιφυλάξεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα τέτοιων σκευασμάτων. Το βασικό επιχείρημα, και εδώ, είναι ότι δεν υπάρχουν αρκετές αποδείξεις για τα οφέλη από προϊόντα που διαφημίζονται για τη βελτίωση της μνήμης, της συγκέντρωσης ή την πρόληψη άνοιας. Γιατί, όμως, οι καταναλωτές εξακολουθούν να αγοράζουν συμπληρώματα για την υγεία του εγκεφάλου, διερωτώνται οι ειδικοί; Ένας από τους λόγους φαίνεται πως είναι η ευκολία της λήψης ενός χαπιού, σε αντίθεση με τις αλλαγές στον τρόπο ζωής. Οι επιστήμονες, ωστόσο, τονίζουν πως για καλύτερη σωματική και γνωστική υγεία σημασία έχει η άσκηση, η σωστή διατροφή, ο ποιοτικός ύπνος κι οι διαπροσωπικές σχέσεις.
Τι παίρνει και τι αποφεύγει ειδικός της μακροζωίας
Ο 74χρονος Σμολ δεν απορρίπτει όλα τα προϊόντα, αλλά υποστηρίζει ότι υπάρχουν περιορισμένα στοιχεία για τα οφέλη τους. Ο ίδιος, μάλιστα, επιλέγει κάποια και αποφεύγει άλλα. Ανάμεσα σε αυτά που τους δίνει το «πράσινο» φως συγκαταλέγονται η κουρκουμίνη, δραστική ουσία του κουρκουμά, που μειώνει τη φλεγμονή και μπορεί να επηρεάζει πρωτεΐνες που σχετίζονται με νευροεκφυλιστικές νόσους. Την ίδια στιγμή, το συνένζυμο Q10 (CoQ10) έχει αντιοξειδωτική δράση, βοηθά τα κύτταρα να παράγουν ενέργεια και τα προστατεύει από βλάβες. Τέλος, οι πολυβιταμίνες για τις οποίες ο Σμολ υποστηρίζει ότι υπάρχουν πιο πειστικά στοιχεία σχετικά με βελτιωμένη μνήμη.
Τι αποφεύγει, όμως, ο ειδικός; Παρότι αναγνωρίζει ότι η βιταμίνη D είναι σημαντική για τον οργανισμό και ίσως σχετίζεται με τη γνωστική υγεία, δεν την καταναλώνει επειδή περνά αρκετό χρόνο σε εξωτερικούς χώρους, επομένως τη λαμβάνει φυσικά από τον ήλιο και θεωρεί ότι η συμπλήρωση έχει νόημα κυρίως όταν υπάρχει επιβεβαιωμένη έλλειψη. Όσο για τη βιταμίνη B12, παρότι η έλλειψή της μπορεί να προκαλέσει κόπωση και προβλήματα μνήμης, ο ειδικός εκτιμά ότι τα επιστημονικά στοιχεία υπέρ της επιπλέον λήψης είναι αδύναμα. Τα συμπληρώματα ωμέγα-3 θεωρούνται ιδιαίτερα δημοφιλή, όμως ο Σμολ παραμένει επιφυλακτικός, καθώς τα δεδομένα είναι λίγα. Αντιθέτως, συστήνει την κατανάλωση ψαριών δύο φορές την εβδομάδα.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image