Η δημογραφική γήρανση, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η αβεβαιότητα των συντάξεων οδηγούν εκατομμύρια ανθρώπους σε μια «μακρύτερη καριέρα».
Για πολλές δεκαετίες η ζωή των ανθρώπων στον ανεπτυγμένο κόσμο ακολουθούσε μια σχεδόν σταθερή διαδρομή. Σπουδές στη νεότητα, εργασία στη μέση ηλικία και συνταξιοδότηση γύρω στα 60 ή 65. Ήταν ένα κοινωνικό στερεότυπο που επαναλήφθηκε τόσες φορές, μέχρι που έμοιαζε ακλόνητο. Τα τελευταία χρόνια, όμως, αλλάζει με εντυπωσιακή ταχύτητα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι συνεχίζουν να εργάζονται πολύ πέρα από την ηλικία που κάποτε θεωρούνταν το φυσικό τέλος της επαγγελματικής ζωής.
Η αλλαγή είναι τόσο μεγάλη ώστε αρκετοί οικονομολόγοι μιλούν πλέον για μια νέα φάση του εργασιακού κύκλου: μια περίοδο «μετασυνταξιοδοτικής εργασίας», στην οποία η επαγγελματική δραστηριότητα δεν σταματά, αλλά απλώς μετασχηματίζεται.
Τι λένε τα στοιχεία
Διεθνείς οργανισμοί επιβεβαιώνουν ότι η τάση αυτή δεν είναι απλώς εντύπωση, αλλά πραγματική μεταβολή. Σύμφωνα με δεδομένα της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO), η συμμετοχή των ανθρώπων ηλικίας άνω των 65 ετών στο εργατικό δυναμικό παραμένει σημαντική σε πολλές περιοχές του κόσμου και παρουσιάζει μεγάλες διαφοροποιήσεις. Παρά αυτή τη διαφορά, όμως, μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών, η γενική τάση είναι κοινή: η εργασία επεκτείνεται σε μεγαλύτερες ηλικίες. Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου το 16-17 % των ανθρώπων ηλικίας 65 ετών και άνω συμμετέχουν ακόμη στο εργατικό δυναμικό. Για τους άνδρες το ποσοστό φτάνει περίπου το 23% και για τις γυναίκες γύρω στο 11%.
Οι αριθμοί αυτοί αποκτούν μεγαλύτερη σημασία αν εξεταστούν στο πλαίσιο της δημογραφικής αλλαγής. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 οι εργαζόμενοι ηλικίας άνω των 55 ετών αντιπροσώπευαν περίπου το 10,9% του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού. Μέχρι το 2020 το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 16,3%. Η μεταβολή αυτή δεν είναι τυχαία. Οι άνθρωποι ζουν πολύ περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν και παραμένουν υγιείς για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αυτό σημαίνει ότι η δεκαετία των εξήντα δεν αποτελεί πλέον το φυσικό τέλος της παραγωγικής ζωής.
Παράλληλα, οι κοινωνίες γερνούν με ταχύτητα που δεν έχει προηγούμενο. Η λεγόμενη «αναλογία εξάρτησης», δηλαδή ο αριθμός των παιδιών και των ηλικιωμένων σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό, αναμένεται να αυξηθεί δραματικά τις επόμενες δεκαετίες. Σε παγκόσμιο επίπεδο ο δείκτης αυτός, που ήταν περίπου 52,5% το 2010, προβλέπεται να φτάσει σχεδόν το 65,7% μέχρι το τέλος του αιώνα. Με απλά λόγια, όλο και λιγότεροι εργαζόμενοι θα πρέπει να στηρίζουν όλο και περισσότερους ηλικιωμένους.
Η εξέλιξη και οι τεράστιες οικονομικές συνέπειες
Τα συνταξιοδοτικά συστήματα, τα οποία δημιουργήθηκαν σε μια εποχή μικρότερου προσδόκιμου ζωής, δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις νέες δημογραφικές πραγματικότητες. Σε πολλές χώρες οι κυβερνήσεις έχουν ήδη αρχίσει να αυξάνουν σταδιακά τα όρια συνταξιοδότησης ή να ενθαρρύνουν την παραμονή των εργαζομένων στην αγορά εργασίας.
Η οικονομική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Σε αρκετές περιπτώσεις η εργασία μετά τα 65 δεν αποτελεί απλώς επιλογή, αλλά αναγκαιότητα. Η μετάβαση από τα παραδοσιακά συνταξιοδοτικά συστήματα εγγυημένου εισοδήματος σε ατομικούς λογαριασμούς αποταμίευσης έχει μεταφέρει μεγάλο μέρος του ρίσκου στους ίδιους τους εργαζομένους. Πολλοί φτάνουν στην ηλικία της συνταξιοδότησης με ανεπαρκείς οικονομίες και αναγκάζονται να συνεχίσουν να εργάζονται.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα αν εξετάσουμε την εξέλιξη των ηλικιών κοντά στη συνταξιοδότηση. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η συμμετοχή των ανθρώπων ηλικίας 55-64 ετών στο εργατικό δυναμικό αυξήθηκε περίπου κατά 7 ποσοστιαίες μονάδες από το 1992 ως το 2022. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Για τις γυναίκες 55-64 ετών η αύξηση έφτασε το 12,3%, ενώ για τους άνδρες ήταν μόλις 1,7%.
Το φαινόμενο αυτό αντικατοπτρίζει μια μακροχρόνια κοινωνική μεταβολή: τη μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας από τη δεκαετία του 1970 και μετά. Στις ανεπτυγμένες οικονομίες η παράταση της εργασιακής ζωής φαίνεται επίσης καθαρά. Στις χώρες του ΟΟΣΑ η συμμετοχή των ατόμων ηλικίας 55-64 στο εργατικό δυναμικό αυξήθηκε κατά περίπου 8% μέσα σε μία δεκαετία. Την ίδια περίοδο η πραγματική ηλικία αποχώρησης από την αγορά εργασίας αυξήθηκε κατά περίπου δυόμισι χρόνια κατά μέσο όρο. Σε ορισμένες χώρες η παρουσία ηλικιωμένων εργαζομένων είναι ιδιαίτερα έντονη. Στην Ιαπωνία περίπου το 25% των ανθρώπων άνω των 65 ετών εργάζονται ακόμη, ενώ στις ΗΠΑ το ποσοστό βρίσκεται κοντά στο 18-19%.
Τι συμβαίνει στην Ευρώπη
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, βέβαια, το ποσοστό είναι πολύ μικρότερο. Στο Ηνωμένο Βασίλειο μόλις περίπου το 3,8% του εργατικού δυναμικού αποτελείται από άτομα άνω των 65 ετών. Στην Ισπανία το ποσοστό πέφτει περίπου στο 1,3%. Η διαφορά αυτή αντανακλά τις διαφορετικές δομές των συνταξιοδοτικών συστημάτων αλλά και τις πολιτισμικές αντιλήψεις για τη σχέση ηλικίας και εργασίας.
Η ανεργία μεταξύ των ηλικιωμένων εργαζομένων είναι σχετικά χαμηλή. Σε παγκόσμιο επίπεδο το ποσοστό ανεργίας για άτομα άνω των 65 ετών υπολογίζεται περίπου στο 1,4%. Είναι χαμηλότερο από κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η αγορά εργασίας είναι ευνοϊκή για τους ηλικιωμένους. Αντίθετα, πολλοί αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο μακροχρόνιας ανεργίας όταν χάσουν τη δουλειά τους, καθώς οι επιχειρήσεις συχνά προτιμούν νεότερους εργαζομένους.
Πέρα από την οικονομία, υπάρχει και μια βαθύτερη κοινωνική αλλαγή. Για πολλούς ανθρώπους η εργασία μετά τα 65 δεν είναι απλώς τρόπος εξασφάλισης εισοδήματος αλλά και μέσο διατήρησης της κοινωνικής τους ταυτότητας. Η εργασία προσφέρει ρυθμό στην καθημερινότητα, κοινωνικές σχέσεις και ένα αίσθημα σκοπού. Σε έναν κόσμο όπου το προσδόκιμο ζωής πλησιάζει τα 80 χρόνια (και σε κράτη του λεγόμενου «δυτικού κόσμου» τα ξεπερνάει), η παραδοσιακή ιδέα μιας σύντομης περιόδου εργασίας και μιας μακράς περιόδου συνταξιοδότησης φαίνεται όλο και λιγότερο ρεαλιστική.
Η μεγάλη αλλαγή της εποχής μας ίσως να μην είναι απλώς ότι οι άνθρωποι εργάζονται περισσότερο. Είναι ότι η ίδια η έννοια της ηλικίας μετασχηματίζεται. Η δεκαετία των εξήντα δεν σηματοδοτεί πλέον το τέλος της παραγωγικής ζωής αλλά συχνά την αρχή μιας νέας φάσης.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image