Η ξεχασμένη δημιουργός ενός επιτραπέζιου παιχνιδιού που έχει πουλήσει 260 εκατομμύρια αντίτυπα σε πάνω από 100 χώρες.
Αν κάποιος ψάξει να βρει ποιος επινόησε το δημοφιλέστατο επιτραπέζιο παιχνίδι Monopoly, η αναζήτηση θα τον οδηγήσει στον Τσαρλς Ντάροου. Αυτός όντως ήταν ο άνθρωπος που παρουσίασε την ιδέα του παιχνιδιού μ’ αυτό το όνομα στην εταιρεία παιχνιδιών Parker Brothers την δεκαετία του 1930 και, τυπικά, αναφέρεται ως «εφευρέτης». Για να βρούμε την αρχική ιδέα, όμως, πρέπει να ταξιδέψουμε περίπου 30 χρόνια νωρίτερα.
Μια γυναίκα, η Ελίζαμπεθ «Λίζι» Μάγκι, είναι αυτή που έφτιαξε το παιχνίδι που θεωρείται ο πρόγονος της Monopoly. Και το έφτιαξε για τελείως διαφορετικό λόγο απ’ αυτό που έφτασε να συμβολίζει. Στο μυαλό της δεν ήταν ένα παιχνίδι για να περνούν ευχάριστα οι ώρες γύρω από ένα τραπέζι, αλλά να καταλάβει ο κόσμος στην πράξη μια ολόκληρη οικονομική θεωρία. Να δείξει πώς λειτουργεί η ιδιοκτησία της γης και πώς ένας παίκτης μπορεί να αποκτήσει ολοένα μεγαλύτερο πλεονέκτημα εις βάρος των υπολοίπων.
Η δημιουργία του «The Landlord’s Game»
Η Μάγκι γεννήθηκε το 1866 στο Ιλινόι και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες ήταν η καθημερινότητα. Ο Τζέιμς Μάγκι, ο πατέρας της, ήταν δημοσιογράφος και πολιτικός, με έντονη παρουσία στις μεταρρυθμιστικές κινήσεις της εποχής. Η ίδια δεν ακολούθησε τον δρόμο που θεωρούνταν αυτονόητος για μια γυναίκα της γενιάς της. Εργάστηκε ως στενογράφος, ασχολήθηκε με την εφευρετικότητα, έγραφε και συμμετείχε ενεργά στη δημόσια συζήτηση για τα δικαιώματα των γυναικών σε μια εποχή πολύ δύσκολη, που το παραμικρό δικαίωμα έπρεπε να κατακτηθεί με αγώνα. Μία από τις σημαντικότερες επιρροές της ήταν ο οικονομολόγος και κοινωνικός μεταρρυθμιστής Χένρι Τζορτζ. Υποστήριζε ότι η ιδιοκτησία της γης και η συγκέντρωσή της στα χέρια λίγων δημιουργούσαν σοβαρές στρεβλώσεις στην οικονομία. Η πρότασή του ήταν ένας ενιαίος φόρος στην αξία της γης, που έμεινε γνωστός ως «Single Tax». Εκείνος ο φόρος, αν επιβαλλόταν, θα περιόριζε τα κίνητρα της κερδοσκοπίας και θα επέτρεπε στην κοινωνία να απολαμβάνει μεγαλύτερο μέρος του πλούτου που δημιουργούσε η ανάπτυξη.
Η Μάγκι πίστευε ότι αυτές οι ιδέες ήταν δύσκολο να γίνουν κατανοητές μέσα από οικονομικές αναλύσεις και πολιτικές ομιλίες. Χρειαζόταν έναν πιο άμεσο τρόπο για να εξηγήσει τι συνέβαινε όταν κάποιος αποκτούσε τον έλεγχο της γης και μπορούσε να επιβάλλει ενοίκια στους υπόλοιπους. Έτσι, σκέφτηκε να μετατρέψει την οικονομική θεωρία σε παιχνίδι. Το αποτέλεσμα ήταν το «The Landlord’s Game», το Παιχνίδι του Ιδιοκτήτη. Στις 23 Μαρτίου 1903 υπέβαλε αίτηση κατοχύρωσης της εφεύρεσής της στο αμερικανικό γραφείο ευρεσιτεχνιών. Στις 5 Ιανουαρίου 1904 έλαβε την επίσημη πατέντα με αριθμό 748.626. Το παιχνίδι είχε σχεδόν όλα τα χαρακτηριστικά που θα αναγνώριζε αργότερα οποιοσδήποτε είχε παίξει Monopoly. Οι συμμετέχοντες κινούνταν σε ένα τετράγωνο ταμπλό, αγόραζαν ακίνητα, πλήρωναν ενοίκια, περνούσαν από σιδηροδρομικές γραμμές και αντιμετώπιζαν οικονομικές υποχρεώσεις. Υπήρχε ακόμη και η φυλακή. Ορισμένα στοιχεία, όπως η συλλογή χρημάτων όταν ο παίκτης περνούσε από την αφετηρία, το πάρκο και οι κάρτες ιδιοκτησίας, είχαν ήδη διαμορφωθεί.
Η ουσιαστική διαφορά, βεβαίως, βρισκόταν στους κανόνες και στον σκοπό του παιχνιδιού. Η Μάγκι δεν ήθελε απλώς να αναδείξει τον ανταγωνισμό μεταξύ των παικτών. Ήθελε να δείξει δύο διαφορετικές εκδοχές της οικονομικής οργάνωσης. Στην πρώτη, οι παίκτες προσπαθούσαν να συγκεντρώσουν όσο το δυνατόν περισσότερη περιουσία, αποκτώντας μονοπωλιακή δύναμη και οδηγώντας τους αντιπάλους τους στην οικονομική εξόντωση. Στη δεύτερη, που ονομαζόταν «Prosperity» (Ευημερία), ο πλούτος που δημιουργούνταν ωφελούσε όλους τους συμμετέχοντες. Το ίδιο το παιχνίδι, δηλαδή, μπορούσε να λειτουργήσει ως δύο διαφορετικά οικονομικά πειράματα. Οι παίκτες διαπίστωναν στην πράξη πώς η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας δημιουργούσε ανισότητες και πώς ένα διαφορετικό σύστημα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγαλύτερη συλλογική ευημερία.
Η πραγματική ιδέα της Μάγκι
Η Μάγκι ήθελε να χρησιμοποιήσει τη διασκέδαση ως μέσο οικονομικής εκπαίδευσης. Το 1906 εγκαταστάθηκε στο Σικάγο και μαζί με συνεργάτες της ίδρυσε την Economic Game Company, με σκοπό την παραγωγή και διάθεση του παιχνιδιού. Δεν εξελίχθηκε σε εμπορική επιτυχία, αλλά βρήκε το δικό του κοινό. Διαδόθηκε σε πανεπιστημιακούς κύκλους, σε κοινότητες που υποστήριζαν τις ιδέες του Τζορτζ και σε ανθρώπους που ενδιαφέρονταν για τις κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Το παιχνίδι, βέβαια, άρχισε να αλλάζει χέρια, να αντιγράφεται και να προσαρμόζεται από τους ίδιους τους παίκτες. Αυτή η ανεπίσημη διάδοση αποδείχθηκε καθοριστική. Με τα χρόνια, διαφορετικές παρέες και κοινότητες δημιούργησαν τις δικές τους εκδοχές, αλλάζοντας ονόματα δρόμων, ιδιοκτησίες και λεπτομέρειες των κανόνων. Δεν είναι υπερβολή ότι κάθε μεγάλη αμερικανική πόλη είχε τη δική της Monopoly, προσαρμοσμένη στις οδούς και τις υπηρεσίες της.
Η διάδοση της Monopoly
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, το παιχνίδι βρέθηκε στα χέρια του Τσαρλς Ντάροου, ενός άνεργου πωλητή από τη Φιλαδέλφεια, ο οποίος αντιμετώπιζε οικονομικές δυσκολίες, όπως η συντριπτική πλειοψηφία εκείνη την εποχή. Ο Ντάροου εντυπωσιάστηκε από την ιδέα και αποφάσισε να δημιουργήσει τη δική του εκδοχή, την οποία ονόμασε Monopoly. Ως άνθρωπος της αγοράς, κράτησε μόνο την μονοπωλιακή πλευρά του παιχνιδιού. Το 1934 προσέγγισε την Parker Brothers, μια από τις σημαντικότερες εταιρείες επιτραπέζιων παιχνιδιών στις ΗΠΑ. Η πρώτη του προσπάθεια απορρίφθηκε, αλλά ο Ντάροου δεν εγκατέλειψε. Κατασκεύασε μόνος του αντίτυπα και άρχισε να τα πουλάει. Η ζήτηση αποδείχθηκε αρκετά μεγάλη ώστε να πείσει τελικά την Parker Brothers να επανεξετάσει την πρότασή του. Το 1935 η εταιρεία απέκτησε τα δικαιώματα της δικής του εκδοχής και ξεκίνησε την εμπορική κυκλοφορία της Monopoly. Στις 31 Δεκεμβρίου 1935 κατοχυρώθηκε και η σχετική πατέντα στο όνομα του Ντάροου.
Η επιτυχία ήταν εντυπωσιακή. Το παιχνίδι έγινε ένα από τα μεγαλύτερα εμπορικά φαινόμενα της αμερικανικής αγοράς, ενώ η Parker Brothers φρόντισε να παρουσιάσει τον Ντάροου ως τον άνθρωπο που είχε δημιουργήσει την ιδέα στο σπίτι του, αναζητώντας διέξοδο από την οικονομική κρίση. Η ιστορία του ταίριαζε ιδανικά με το αμερικανικό αφήγημα του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία που μετατρέπει μια προσωπική δυσκολία σε επιχειρηματικό θρίαμβο. Υπήρχε, βέβαια, ένα πρόβλημα. Η Μάγκι ζούσε ακόμη και γνώριζε πολύ καλά ότι το παιχνίδι που κυκλοφορούσε είχε τις ρίζες του στη δική της εφεύρεση. Η Parker Brothers, θέλοντας να εξασφαλίσει ότι δεν θα υπήρχαν μελλοντικές νομικές διεκδικήσεις για την προέλευση του παιχνιδιού, αποφάσισε να αγοράσει και τα δικαιώματα του Landlord’s Game. Τον Νοέμβριο του 1935 προσέφερε στη Magie μόλις… 500 δολάρια για την πατέντα της, χωρίς μελλοντικά δικαιώματα επί των πωλήσεων.
Το αντίτιμο ήταν απειροελάχιστο σε σχέση με αυτό που επρόκειτο να ακολουθήσει. Η εταιρεία συμφώνησε επίσης να εκδώσει τη δική της εκδοχή του αρχικού παιχνιδιού, αλλά αυτό δεν απέκτησε ποτέ την εμπορική απήχηση της Monopoly. Η Magie δεν έλαβε ποσοστό από τις πωλήσεις, ούτε ουσιαστική δημόσια αναγνώριση για τη συμβολή της. Αντίθετα, το όνομα του Ντάροου συνδέθηκε με την επιτυχία και τη δημιουργία του παιχνιδιού. Η ίδια, βέβαια, δεν έπαψε να υποστηρίζει ότι η αξία της εφεύρεσής της δεν περιοριζόταν στα χρήματα. Ήθελε να διαδοθούν οι οικονομικές ιδέες που την είχαν εμπνεύσει. Αυτό, βέβαια, δεν αλλάζει το γεγονός ότι μια γυναίκα που είχε κατοχυρώσει την αρχική ιδέα το 1904 έλαβε μόλις 500 δολάρια, ενώ άλλοι οικοδόμησαν πάνω σε αυτήν μια τεράστια εμπορική επιτυχία.
Σήμερα, η Monopoly έχει ξεπεράσει τα 260 εκατομμύρια πωλημένα αντίτυπα, σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευε η Library of Congress για το 2020, ενώ έχει κυκλοφορήσει σε δεκάδες γλώσσες και περισσότερες από 100 χώρες. Είναι μια από τις πιο αναγνωρίσιμες εμπορικές ονομασίες στον κόσμο των επιτραπέζιων παιχνιδιών. Και το κλασσικότερο παράδειγμα ενός παιχνιδιού που ξεκίνησε για αλλού και κατέληξε αλλού.
Eισαγωγική φωτογραφία: Maria Lin Kim/Unsplash