Μαριάνα Μαζουκάτο: ο «κοινός σκοπός» που πουλάει, αλλά αντέχει στην κριτική;
Στις 4 Ιουνίου 2026 κυκλοφόρησε το πιο φιλόδοξο βιβλίο της ιταλο-αμερικανίδας οικονομολόγου. Στην Ελλάδα την υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό αλλά και κριτική -χωρίς οι περισσότεροι να ξέρουν γι’ αυτήν- λόγω της συνομιλίας της με τον Κυριάκο Μητσοτάκη την περασμένη εβδομάδα, στο φόρουμ του Economist στην Κρήτη. Στην παγκόσμια συζήτηση όμως, δίπλα στα βραβεία και τους τίτλους, υπάρχει ένα ολόκληρο ρεύμα οικονομολόγων που μιλούν για «μύθο».
Η Μαριάνα Μαζουκάτο παρουσίασε πριν λίγες μέρες, ένα από τα πιο αναμενόμενα βιβλία της δεκαετίας στην πολιτική οικονομία: το “The Common Good Economy: a new compass” (εκδ. Penguin Allen Lane). Πριν έξι μέρες, είχε σταθεί απέναντι από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη στα Χανιά, εξηγώντας πως ο σημερινός καπιταλισμός μπορεί να αλλάξει με μια νέα ηθική, «από τα παλιά». Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στις 18 Απριλίου, η ίδια στάθηκε στη Βαρκελώνη δίπλα στον Κάρλος Κουέρπο -αντιπρόεδρο της ισπανικής κυβέρνησης και υπουργό Οικονομίας- και ανακοίνωσε τη σύσταση ενός νέου Global Council on New Economics for the 21st Century. Πρόκειται για ένα φόρουμ διεθνών οικονομολόγων που, υπό την προεδρία της και υπό τη σκέπη της ισπανικής κυβέρνησης, ετοιμάζεται να επαναδιατυπώσει τις θεμελιώδεις αρχές της οικονομικής σκέψης μέχρι το φθινόπωρο του 2027.
Ο τόνος είναι εμφατικά μεσσιανικός. «Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε το καλό χωρίς θεωρία για το τι είναι το καλό», γράφει στο νέο βιβλίο η καθηγήτρια του University College London. Η αρετή αυτής της δήλωσης είναι ταυτόχρονα κι η αχίλλειος πτέρνα της -ποιος ορίζει το «καλό», και με ποιον μηχανισμό λογοδοσίας.
Τι ισχυρίζεται
Η κεντρική θέση της Μαζουκάτο είναι σταθερή από το 2013 και το θεμελιακό “The Entrepreneurial State” έως το σημερινό “Common Good Economy”: οι δυτικές δημοκρατίες έχουν εμπεδώσει έναν θεμελιώδη μύθο. Ότι η καινοτομία κι ο πλούτος παράγονται στον ιδιωτικό τομέα και διανέμονται, με τα όποια στρεβλά αποτελέσματα, από το κράτος. Η Μαζουκάτο αντιστρέφει τη σχέση. Το iPhone, υποστηρίζει, χρωστά κάθε κρίσιμη τεχνολογία του -οθόνη αφής, GPS, διαδίκτυο, Siri- σε δημόσιες επενδύσεις. Το ίδιο και η Τέσλα, την οποία έχει χαρακτηρίσει «παρασιτική» πάνω σε επιδοτήσεις 4,9 δισ. δολαρίων που, σύμφωνα με την ίδια, έλαβε ο Ίλον Μασκ για τις τρεις εταιρείες του. Ο πραγματικός εφευρέτης είναι το ομοσπονδιακό σύστημα έρευνας -από το πρόγραμμα Απόλλο έως τη DARPA. Κι η συστηματική αδυναμία αναγνώρισης αυτής της συνεισφοράς οδηγεί στην ιδιωτικοποίηση των κερδών και την κοινωνικοποίηση των ζημιών.
Στα μεταγενέστερα έργα της, “Mission Economy” (2021) και “The Big Con” (2023, μαζί με τη Ρόζι Κόλλινγκτον), διευρύνει την κριτική. Η συμβουλευτική βιομηχανία -McKinsey, Deloitte, BCG- έχει «νηπιοποιήσει» τις κυβερνήσεις, αδειάζοντας τις δημόσιες υπηρεσίες από εσωτερική τεχνογνωσία και καθιστώντας τες εξαρτημένες. Το σλόγκαν είναι εύστοχο και χτυπά. Η νέα Εργατική κυβέρνηση του Στάρμερ αξιοποίησε ευθέως το λεξιλόγιό της, υιοθετώντας πέντε «αποστολές» ως πλαίσιο διακυβέρνησης.
Η αντίθετη ανάγνωση
Ένα ολόκληρο ρεύμα οικονομολόγων όμως, κι όχι μόνο νεοφιλελεύθερων, βλέπει στο επιχείρημα Μαζουκάτο ένα συστηματικό λογικό άλμα. Ο πιο γνωστός επικριτής της, ο Αλμπέρτο Μινγκάρντι, διευθυντής του ιταλικού Ινστιτούτο Μπρούνο Λεόνι, συνυπογράφει με τη Ντίρντρε Μακ Κλόσκι ολόκληρο βιβλίο με τίτλο “The Myth of the Entrepreneurial State”. Σε εκτενή ανάλυση στο City Journal, ο Μινγκάρντι καταγράφει αυτό που θεωρεί ως κεντρικό παράδοξο: η Μαζουκάτο κατηγορεί τη Silicon Valley για παρασιτισμό, αλλά την ίδια στιγμή χρειάζεται την επιτυχία της ως απόδειξη ότι οι δημόσιες επενδύσεις δουλεύουν. Αν τα κρατικά κεφάλαια έβγαλαν το iPhone, θα μπορούσαν εξίσου να βγάλουν κι ένα προϊόν αποτυχημένο. Και πράγματι έβγαλαν πολλά. Η Μαζουκάτο, σύμφωνα με τον Μινγκάρντι, δεν αναγνωρίζει τα ευκαιριακά κόστη: τι δεν χρηματοδοτήθηκε, ποιες αποτυχίες έμειναν έξω από την αφήγηση.
Πιο πρόσφατα, η ανάλυση που δημοσίευσε το Independent Review την άνοιξη του 2026 αντικρούει ευθέως τη Μαζουκάτο για την επιλογή του προγράμματος Απόλλο ως υπόδειγμα. Το Απόλλο δεν είχε πρόβλημα προσέλκυσης ιδιωτικών επενδύσεων επειδή το κράτος έπιασε πάνω του μια αποστολή πέρα από την αγορά — αλλά επειδή η ίδια η Μαζουκάτο δεν εξηγεί τι ακριβώς δοκίμασε και τι απέρριψε η αμερικανική κυβέρνηση πριν καταλήξει στη μέθοδο που πέτυχε. Το παράδειγμα στηρίζει την υπόθεσή της μόνο όταν διηγείται την επιτυχία -όχι όταν διηγείται την προσπάθεια.
Υπάρχει κι ένα πιο αμήχανο θέμα. Η θεωρητική του «νέου ηθκού καπιταλισμού» έχει αναπτύξει ένα εκτεταμένο δίκτυο συμβουλευτικών δεσμών με κυβερνήσεις -Ηνωμένο Βασίλειο, Σκωτία, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Νότια Αφρική, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Βατικανό- μέσω του ινστιτούτου της στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου. Παρότι το ινστιτούτο είναι ακαδημαϊκό, οι κριτικοί της επισημαίνουν ότι η ίδια εξελίσσεται σε αυτό που το βιβλίο της καταγγέλλει: μια εξωτερική φωνή που πληρώνεται για να σχεδιάσει στρατηγικές τις οποίες η δημόσια διοίκηση θεωρητικά «δεν έχει την ικανότητα» να σχεδιάσει μόνη της. Η αντίφαση είναι μάλλον αμβλυμμένη -το IIPP δεν είναι McKinsey-αλλά δεν εξαφανίζεται.
Γιατί παραμένει επιδραστική
Αν η κριτική είναι τόσο διαδεδομένη, γιατί η Μαζουκάτο πουλάει χιλιάδες αντίτυπα, διορίζεται από τον πάπα Φραγκίσκο στην Ποντιφική Ακαδημία για τη Ζωή, κι αναγορεύεται το 2025 σε Διοικήτρια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας από τον βασιλιά Κάρολο; Η απάντηση πιθανώς δεν βρίσκεται μέσα στα διαγράμματα, αλλά γύρω από αυτά.
-Πρώτον, η πολιτική ζήτηση. Οι πληθυσμοί των δυτικών δημοκρατιών έχουν εξαντλήσει την ανοχή τους με το μοντέλο «ιδιωτικοποιώ τα κέρδη, εθνικοποιώ τις ζημιές» που κορυφώθηκε στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, οι κυβερνήσεις χρειάζονται γλώσσα -όχι απαραίτητα εργαλεία- για να μιλήσουν για ενεργή κρατική δράση χωρίς να θυμίζουν παλιό κρατικό σοσιαλισμό. Η Μαζουκάτο προμηθεύει ακριβώς αυτή τη γλώσσα: «αποστολές», «κοινός σκοπός», «αξία αντί για τιμή».
–Δεύτερον, η ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Στην εποχή του Inflation Reduction Act του Biden, της κινεζικής βιομηχανικής πολιτικής και του ευρωπαϊκού Green Deal, η νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία της δεκαετίας του ’90 δεν προσφέρει πλαίσιο για ό,τι ήδη συμβαίνει. Η Μαζουκάτο το προσφέρει -έστω κι αν αυτό το πλαίσιο πάσχει αναλυτικά.
-Τρίτον, η συμβολική αξία. Είναι μία από τις λίγες γυναίκες οικονομολόγους σε υπερκορυφαία διεθνή θέση, με σπουδές στο New School, καθηγήτρια και επικεφαλής σε πολλά σημαντικά πρότζεκτς UCL, και με διπλωματική προσβασιμότητα από τη Βρετανία μέχρι τη Σαουδική Αραβία. Σε μια συζήτηση όπου τα ονόματα είναι σχεδόν πάντα ανδρικά, η ίδια η παρουσία της λειτουργεί ως μέρος της επιχειρηματολογίας.
Πυξίδα ή σύνθημα;
Η αξιολόγηση είναι λιγότερο διχοτομική απ’ ό,τι ακούγεται. Η Μαζουκάτο έχει πειστικά καταρρίψει την πιο ακραία ανάγνωση του «η αγορά τα κάνει όλα μόνη της»: το διαδίκτυο πράγματι γεννήθηκε από δημόσια χρηματοδότηση, η τεχνολογία mRNA πράγματι βασίστηκε σε δεκαετίες κρατικών επενδύσεων στο NIH. Αυτό που δεν έχει αποδείξει επαρκώς, σύμφωνα με τους κριτικούς της, είναι ότι το επόμενο iPhone θα προκύψει από μια κρατική «αποστολή» -κι όχι από ένα από τα χιλιάδες πειράματα της ίδιας της αγοράς. Στο νέο βιβλίο θα κριθεί αν ξεπερνά τη μανιφεστική παραίνεση και προσφέρει μηχανισμό. Μέχρι τότε, η Μαζουκάτο παραμένει ό,τι ήταν ως χθες: η οικονομολόγος που η εποχή χρειαζόταν πριν αποδείξει ότι την αξίζει.
*Στις 16 Ιουνίου θα γίνει η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου της “The Common Good Economy: a new compass” στο UCL Senate House του Λονδίνου. Στην Ελλάδα, τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Επίκεντρο.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image