Η ανδρική γονιμότητα μειώνεται παγκοσμίως με ανησυχητικό ρυθμό και η επιστήμη δείχνει ξεκάθαρα έναν βασικό ένοχο: τη ρύπανση του περιβάλλοντος.
Για δεκαετίες, η ανδρική γονιμότητα θεωρούνταν σχεδόν δεδομένη. Ένα σταθερό βιολογικό μέγεθος που δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη προσοχή. Η επιστημονική έρευνα, η δημόσια συζήτηση και η κοινωνική ανησυχία επικεντρώνονταν κυρίως στη γυναικεία αναπαραγωγική υγεία. Σήμερα ωστόσο, αυτή η βεβαιότητα καταρρέει, καθώς τα δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρα ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμια κρίση ανδρικής γονιμότητας -και βασικός υπαίτιος φαίνεται να είναι το περιβάλλον.
Σύμφωνα με μεγάλες επιστημονικές μελέτες και μετα-αναλύσεις, ο παγκόσμιος μέσος όρος σπερματοζωαρίων έχει μειωθεί κατά περίπου 50% τα τελευταία 40 με 50 χρόνια. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι μόνο το μέγεθος της μείωσης, αλλά και η ταχύτητά της. Πολλοί ερευνητές επισημαίνουν ότι η πτώση επιταχύνεται τις τελευταίες δεκαετίες, οδηγώντας ορισμένους στο δυσοίωνο -αν και θεωρητικό- συμπέρασμα ότι, αν η τάση συνεχιστεί, τα μέσου όρου επίπεδα σπέρματος θα μπορούσαν να φτάσουν στο μηδέν έως το 2045.
Πίσω λοιπόν, από αυτούς τους αριθμούς δεν κρύβεται κάποιο γονιδιακό μυστήριο που προκαλεί την κρίση γονιμότητας, αλλά κάτι πολύ πιο γνώριμο: η ρύπανση. Χημική, βιομηχανική, ατμοσφαιρική ρύπανση, που σε αντίθεση με παράγοντες, όπως το κάπνισμα ή η κακή διατροφή, δεν αφορά ατομικές επιλογές, αλλά ολόκληρους πληθυσμούς, ακόμη και ανθρώπους που ζουν “υγιεινά”.
Τα αίτια της υπογονιμότητας
Στο επίκεντρο της επιστημονικής ανησυχίας βρίσκονται οι λεγόμενοι ενδοκρινικοί διαταράκτες (endocrine-disrupting chemicals). Πρόκειται για χημικές ουσίες που παρεμβαίνουν στο ορμονικό σύστημα του ανθρώπινου σώματος, επηρεάζοντας ιδιαίτερα την τεστοστερόνη -την ορμόνη-κλειδί για την παραγωγή σπέρματος. Οι ουσίες αυτές υπάρχουν παντού: σε πλαστικά, φυτοφάρμακα, καλλυντικά, απορρυπαντικά, συσκευασίες τροφίμων, ακόμη και σε αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Ονομάζονται φθαλικές ενώσεις και δισφαινόλες και μπορούν να μιμηθούν ή να μπλοκάρουν φυσικές ορμόνες, μπερδεύοντας κυριολεκτικά το αναπαραγωγικό σύστημα.
Τα παραπάνω όμως δεν είναι οι κύριοι υπεύθυνοι της κρίσης υπογονιμότητας. Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί επίσης καθοριστικό παράγοντα, καθώς λεπτά αιωρούμενα σωματίδια, διοξείδιο του αζώτου και βαρέα μέταλλα, που προέρχονται κυρίως από την κυκλοφορία και τη βιομηχανία, έχουν συσχετιστεί με μειωμένη κινητικότητα σπερματοζωαρίων, αλλοιωμένη μορφολογία και βλάβες στο DNA τους. Άνδρες που ζουν σε αστικά, ιδιαίτερα επιβαρυμένα περιβάλλοντα εμφανίζουν συστηματικά χαμηλότερη ποιότητα σπέρματος σε σύγκριση με όσους ζουν σε περιοχές με καθαρότερο αέρα.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η κρίση αυτή φαίνεται να ξεκινά πριν καν τη γέννηση. Έρευνες δείχνουν ότι η έκθεση μιας εγκύου σε ρυπογόνες ουσίες μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του ανδρικού αναπαραγωγικού συστήματος του εμβρύου. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με χαμηλότερο αριθμό σπερματοζωαρίων στην ενήλικη ζωή, ορμονικές διαταραχές, ακόμη και αυξημένα ποσοστά καρκίνου των όρχεων. Με άλλα λόγια, οι συνέπειες της ρύπανσης ενδέχεται να είναι διαγενεακές.
Πόσο δυσοίωνο είναι το μέλλον;
Σε αντίθεση με άλλες κρίσεις υγείας, η μείωση της ανδρικής γονιμότητας εξελίσσεται σταδιακά. Δεν προκαλεί άμεσο πόνο ούτε εμφανή συμπτώματα. Πολλοί άνδρες ανακαλύπτουν το πρόβλημα μόνο όταν προσπαθούν να αποκτήσουν παιδί. Τότε, το ζήτημα αντιμετωπίζεται συχνά ως ατομικό ιατρικό πρόβλημα και όχι ως μέρος μιας ευρύτερης περιβαλλοντικής αποτυχίας.
Πέρα από το ατομικό πρόβλημα, ακόμα και οι κοινωνικές συνέπειες της κατάστασης αυτής είναι σοβαρές, καθώς η υπογονιμότητα επηρεάζει τα δημογραφικά δεδομένα, αυξάνει την ανάγκη για υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και εντείνει τις κοινωνικές ανισότητες, καθώς οι σχετικές θεραπείες παραμένουν ακριβές και όχι πάντα προσβάσιμες. Παράλληλα, αναγκάζει την κοινωνία να επανεξετάσει βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις γύρω από την ανδρική υγεία και τη “φυσική ανθεκτικότητα” του ανδρικού σώματος. Ορισμένοι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι προβλέψεις περί «μηδενικού σπέρματος» αποτελούν μαθηματικές προεκτάσεις και όχι βεβαιότητες. Ωστόσο, ακόμη και οι πιο συγκρατημένες φωνές συμφωνούν σε ένα σημείο: η πτώση είναι πραγματική, παγκόσμια και άρρηκτα συνδεδεμένη με το περιβάλλον.
Επιπλέον, οι λύσεις του προβλήματος αυτού δεν είναι απλές. Ατομικές αλλαγές, όπως η μείωση της χρήσης πλαστικών ή η αποφυγή συγκεκριμένων χημικών, μπορούν να βοηθήσουν αλλά δεν αρκούν, καθώς η ρύπανση είναι συστημικό πρόβλημα και απαιτεί συστημικές παρεμβάσεις όπως: αυστηρότερους κανονισμούς, καλύτερη περιβαλλοντική πολιτική, διαφάνεια στη χρήση χημικών και περισσότερη έρευνα γύρω από την ανδρική αναπαραγωγική υγεία. Ωστόσο, η κρίση ανδρικής γονιμότητας δεν είναι ένα μελλοντικό σενάριο. Συμβαίνει ήδη, αθόρυβα, στα σώματα και στα κύτταρά μας και μας υπενθυμίζει κάτι θεμελιώδες: το περιβάλλον που διαμορφώνουμε δεν επηρεάζει μόνο τον πλανήτη, αλλά και τη δυνατότητά μας να συνεχίσουμε ως είδος.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image