Νέα έρευνα του σουηδικού ινστιτούτου Καρολίνσκα σε ένα εκατομμύριο πατεράδες δείχνει ότι η κατάθλιψη της πατρότητας δεν χτυπά τις πρώτες εβδομάδες αλλά έναν χρόνο μετά.
Στις φωτογραφίες των μαιευτηρίων είναι όρθιοι, χαμογελαστοί, ελαφρώς “χαζοχαρούμενοι” από την ευτυχία. Δώδεκα μήνες αργότερα, οι μισοί απ’ αυτούς έχουν σπάσει. Και κανείς δεν τους έχει ρωτήσει. Οι μπαμπάδες σήμερα δεν έχουν καμία σχέση με αυτό που ήταν πριν 3-4 δεκαετίες. Στον δυτικό κόσμο τουλάχιστον σίγουρα. Αλλά και πάλι, η «ρουτίνα» κι η πραγματικότητα του ερχομού του παιδιού τους, τους βρίσκει «κομπάρσους». Λογικότατα.
Φέρτε στο μυαλό σας την «κλασική» μετα-γενετική σκηνή. Η μητέρα στο νοσοκομειακό κρεβάτι, εξαντλημένη, με το νεογέννητο στην αγκαλιά. Ο πατέρας δίπλα, όρθιος, με την κάμερα του κινητού, χαμογελαστός, πιθανότατα με ένα χαμόγελο-«φιόγκο» αυτή την ώρα γιατί δεν ξέρει τι ακριβώς υποτίθεται ότι αισθάνεται. Στα χαρτιά του μαιευτηρίου που θα του δώσουν, το όνομά του δεν αναφέρεται πουθενά -το επώνυμο του υπάρχει, εκείνος όχι. Στα ραντεβού της λοχείας, στο πεντηκοστό έβδομο τηλεφώνημα της παιδιάτρου, στις συμβουλές των γιαγιάδων, στα κουτιά με τις «αναμνηστικές δραστηριότητες», παντού η μητέρα. Ο πατέρας, είναι ένα «φάντασμα» κάπου στις άκρες της κορνίζας. Έτσι ζούμε χρόνια. Κι έτσι θα συνεχίσουμε, αν δεν ακούσουμε αυτό που μόλις μας είπε ένας μεγάλος όγκος επιστημονικών δεδομένων.
Τον Μάρτιο, στο επιστημονικό περιοδικό JAMA Network Open, δημοσιεύτηκε μια από τις μεγαλύτερες έρευνες που έχουν γίνει ποτέ για την ψυχική υγεία των νέων πατέρων. Οι ερευνητές του Καρολίνσκα της Σουηδίας και του Πανεπιστημίου Σιτσουάν της Κίνας ανέλυσαν στοιχεία για περισσότερους από ένα εκατομμύριο Σουηδούς πατεράδες -όλα τα μωρά που γεννήθηκαν ανάμεσα στο 2003 και το 2021. Η εικόνα που προέκυψε ανέτρεψε την πεποίθηση που είχαμε όλοι στο μυαλό μας. Οι πατεράδες, στους πρώτους μήνες μετά τη γέννηση, εμφανίζουν λιγότερες ψυχιατρικές διαγνώσεις. Μοιάζουν να αντέχουν. Έπειτα όμως, γύρω στους δώδεκα μήνες, όλα γυρίζουν τούμπα. Οι διαγνώσεις για κατάθλιψη και διαταραχές συναφείς με το άγχος αυξάνονται κατακόρυφα. Όχι τις βδομάδες που τους παρακολουθεί το σύστημα. Έναν χρόνο αργότερα, όταν κανείς δεν τους κοιτάζει πια.
«Η καθυστερημένη αύξηση της κατάθλιψης μας εξέπληξε. Δείχνει πόσο σημαντικό είναι να παρακολουθούμε την ψυχική υγεία των πατέρων πολύ μετά τη γέννηση», λέει ο Ντόγκχαο Λου, ανώτερος λέκτορας στο Καρολίνσκα και κύριος υπεύθυνος της εργασίας. Η νεαρή ερευνήτρια Γινγκ Ζου, που υπογράφει ως επικεφαλής της έρευνας, το «μεταφράζει» σε ανθρώπινους όρους: «Η μετάβαση στην πατρότητα φέρνει χαρά αλλά και νέες πιέσεις. Πολλοί πατεράδες απολαμβάνουν στιγμές οικειότητας με το παιδί, αλλά η σχέση με τη σύντροφο μπορεί να επιβαρύνεται και ο ύπνος να καταρρέει, και όλα αυτά συνεισφέρουν στην εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων αργότερα».
Η «εγκεφαλική» κούρα της εγκυμοσύνης στους άντρες
Κάποιος θα πει «καλά, σιγά, κοιμούνται λιγότερο, αλλάζουν πάνες, ξυπνάνε τις νύχτες». Δεν είναι αυτό. Είναι κάτι βαθύτερο που μπαίνει τώρα στο «κάδρο» μετά από δεκαετίες αδιαφορίας. Εργαστήρια στην Καλιφόρνια -η ομάδα γύρω από τον Πίλγιουνγκ Κιμ στο Πανεπιστήμιο του Ντένβερ και η Σοφία Καρόζα στο USC- έχουν αρχίσει να σαρώνουν εγκεφάλους νέων πατέρων με μαγνητική τομογραφία πριν και μετά τη γέννηση. Τα αποτελέσματα: οι άντρες χάνουν κατά μέσο όρο γύρω στο 1% της φαιάς ουσίας τους στους μήνες της μετάβασης. Όχι, αυτό δεν είναι κακό. Είναι το αντίστοιχο της εγκεφαλικής «κούρας» που περνούν και οι μητέρες -μια αναδιοργάνωση που ετοιμάζει τον εγκέφαλο για τη φροντίδα. Όμως, σύμφωνα με τη μελέτη του USC, οι πατεράδες που έχασαν περισσότερη φαιά ουσία ανέφεραν περισσότερη κατάθλιψη, άγχος και χειρότερη ποιότητα ύπνου στους έξι και στους δώδεκα μήνες μετά τη γέννηση. Όχι πριν αλλά μετά. Σαν να αργεί η αλλαγή να εκδηλωθεί στη συμπεριφορά.
Παράλληλα, μια γερμανική ομάδα γύρω από τη Νέγκιν Ντανέσνια δημοσίευσε τον Μάιο στο Translational Psychiatry την πιο λεπτομερή χρονική χαρτογράφηση που έχει γίνει: 25 πατεράδες, έξι μαγνητικές τομογραφίες ο καθένας, για 24 εβδομάδες. Στις πρώτες έξι εβδομάδες, ραγδαία απώλεια φαιάς ουσίας σε όλο σχεδόν το φλοιό. Από τις δώδεκα εβδομάδες και μετά, ορισμένες περιοχές αρχίζουν να ξαναγεμίζουν -προμετωπιαίος φλοιός, παρεγκεφαλίδα, οι περιοχές που κάνουν τη «σκληρή δουλειά», αυτή που κρίνει τις αποφάσεις, τον σχεδιασμό κτλ. «Οι πρώτες έξι έως εννέα εβδομάδες είναι μια κρίσιμη περίοδος νευροπλαστικότητας στον αντρικό εγκέφαλο», καταλήγουν οι ερευνητές. Δηλαδή: ο εγκέφαλος του πατέρα ξαναχτίζει τον εαυτό του από την αρχή, σαν διαμέρισμα σε ανακαίνιση. Και κάποιοι, μέσα σ’ αυτή την ανακαίνιση, βυθίζονται. Άλλοι όχι.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η συζήτηση γίνεται ακόμα ψιθυριστά. Όταν η ίδια κατάσταση εμφανίζεται σε μητέρες, απολύτως φυσικά, υπάρχουν επίσημα ερωτηματολόγια, πρωτόκολλα μαιευτών, ομάδες υποστήριξης, ολόκληρη δημόσια συζήτηση γύρω από την επιλόχεια κατάθλιψη. Όταν εμφανίζεται σε πατεράδες, υπάρχει μια άβολη σιωπή και ένα «έλα μωρέ, εσύ θα τα καταφέρεις». Σύμφωνα με τη μελέτη του Καρολίνσκα, μόλις ένα κλάσμα των πατέρων που τελικά διαγνώστηκαν με κατάθλιψη είχε ζητήσει βοήθεια οικειοθελώς. Οι περισσότεροι έφτασαν στον γιατρό όταν τα συμπτώματα είχαν ήδη χτυπήσει τη δουλειά τους, τη σχέση τους ή -δυστυχώς- τη σχέση με το ίδιο το παιδί.
Κι αυτό το τελευταίο είναι το πιο σπαρακτικό. Επειδή ξέρουμε πια, και τα νευρολογικά δεδομένα το επιβεβαιώνουν, πως η σύνδεση του πατέρα με το μωρό είναι κρίσιμη όχι μόνο για το παιδί, αλλά και για τον ίδιο. Οι πατεράδες που μένουν περισσότερο χρόνο μαζί με τα νεογνά τους εμφανίζουν τις πιο έντονες εγκεφαλικές αλλαγές. Όσοι επιστρέφουν γρήγορα στη δουλειά -επειδή δεν έχουν άδεια πατρότητας, επειδή το αφεντικό βαριέται την κουβέντα, επειδή «κάποιος πρέπει να φέρνει λεφτά»- χάνουν αυτή την παρενθετική περίοδο που θα μπορούσε να τους μεταμορφώσει.
Έχουμε κατασκευάσει μια κοινωνία που μιλάει για ισότητα στη γονεϊκή φροντίδα και ταυτόχρονα κρύβει κάτω από το χαλί την πιο επείγουσα ένδειξη ψυχικής υγείας που έχει βγει την τελευταία πενταετία. Έναν χρόνο μετά τη γέννηση του παιδιού του, ο διπλανός σου, ο φίλος σου, ο αδελφός σου, μπορεί να καταρρέει χωρίς να ξέρει γιατί. Ρώτησε τον, μίλησε του. Πριν τον ρωτήσει ο γιατρός.
Φωτογραφίες: Getty Images/Ideal Image