Σύμφωνα με ειδικούς η ανοησία έχει αξία επειδή αποκαλύπτει πώς λειτουργεί ο άνθρωπος, ενώ δύσκολα μπορεί να εξαλειφθεί.
«Μόνο δύο πράγματα είναι άπειρα: το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία, και για το πρώτο δεν είμαι σίγουρος», είχε πει ο Άλμπερτ Αϊνστάιν. «Δεν υπάρχει άλλη αμαρτία εκτός από την ηλιθιότητα», είπε τονίσει ο Όσκαρ Ουάιλντ, ο οποίος κατά την άφιξή του στις ΗΠΑ το 1882 είχε δηλώσει με τον γνωστό του σαρκασμό: «Δεν έχω τίποτα να δηλώσω, παρά μόνο την ιδιοφυΐα μου». Από την πλευρά του, ο Μπέρτραντ Ράσελ παρατηρούσε πως «το πρόβλημα με τον κόσμο είναι ότι οι ανόητοι είναι απόλυτα βέβαιοι για τον εαυτό τους, ενώ οι ευφυείς γεμάτοι αμφιβολίες».
Υπάρχει «αντίδοτο» στη βλακεία;
Η βλακεία γοητεύει φιλοσόφους, ψυχολόγους και επιστήμονες -και προβληματίζει όλους τους υπόλοιπους κοινούς ανθρώπους. Σε αντίθεση με την απλή άγνοια, η βλακεία συχνά περιγράφεται ως επίμονη άρνηση της λογικής, άκριτη εμπιστοσύνη σε ψευδείς πληροφορίες ή αδυναμία αυτοκριτικής και κριτικής σκέψης. Αφέλεια, κακές αποφάσεις ή απλώς μειωμένη αντίληψη; Οι ειδικοί διαχωρίζουν τις έννοιες. Η αφέλεια συνδέεται συνήθως με την έλλειψη εμπειρίας και μπορεί να λειτουργήσει ως μέρος της προσωπικής εξέλιξης, αφού οι άνθρωποι μαθαίνουν από τα λάθη τους. Οι λανθασμένες αποφάσεις αποδίδονται συχνά σε απροσεξία ή στιγμιαία κακή κρίση και όχι σε πρόθεση. Η ανοησία, αντίθετα, χαρακτηρίζεται από απερισκεψία, ενώ η ηλιθιότητα φανερώνει αδιαφορία για τις συνέπειες των πράξεων, οδηγώντας σε επαναλαμβανόμενα λάθη που βλάπτουν τόσο το ίδιο το άτομο όσο και τους γύρω του.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν υπάρχει «αντίδοτο» στη βλακεία. Πολλοί ερευνητές θεωρούν πως η απάντηση βρίσκεται στην αμφισβήτηση των βεβαιοτήτων μας, στην αποδοχή ότι μπορεί να κάνουμε λάθος και στην αναζήτηση τεκμηριωμένης γνώσης αντί για εύκολες βεβαιότητες. Με λίγα λόγια: συνειδητοποιούμε ότι η άποψή μας δεν είναι σωστή και ψάχνουμε να βρούμε για ποιο λόγο δεν είναι.
Οι αρχές της ανθρώπινης βλακείας
Ο Χόρχε Φελίπε ντα Σίλβα Γκόμες, διακεκριμένος Καθηγητής Οργανωσιακής Συμπεριφοράς και Διοίκησης Ανθρωπίνων Πόρων στο τμήμα Οικονομικών και Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου της Λισαβόνας (ISEG), μελέτησε εκτενώς την ανθρώπινη βλακεία και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζει τη λειτουργία κοινωνιών. Σε έκθεση που συνέταξε, σε συνεργασία με τον Χέντι Γκίντινγκ, και δημοσιεύθηκε στο Asian Journal of Management, υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη βλακεία δεν αποτελεί απλώς ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά κοινωνικό φαινόμενο με πραγματικές επιπτώσεις στη λήψη αποφάσεων, στην πολιτική, στην οικονομία και στην καθημερινότητα.
Η έρευνα επισημαίνει ότι ακόμη και ιδιαίτερα ευφυείς άνθρωποι μπορούν, υπό συνθήκες πίεσης ή υπερβολικής αυτοπεποίθησης να ενεργήσουν χωρίς λογική. Ο Γκόμες βασίζει την έκθεσή του στη «Θεωρία της Βλακείας» του Ντίτριχ Μπονχέφερ και τις «Πέντε Θεμελιώδεις Αρχές της Ανθρώπινης Βλακείας» του Ιταλού ιστορικού της οικονομίας Κάρλο Τσιπόλα, σύμφωνα με τις οποίες οι ανόητοι άνθρωποι είναι συχνά πιο επικίνδυνοι από τους κακούς ή τους αφελείς, επειδή προκαλούν ζημιά χωρίς όφελος ούτε για τους ίδιους ούτε για τους άλλους. Σύμφωνα με τον Γκόμες, σε αντίθεση με άλλα ζητήματα, δεν εκδηλώνεται ενδιαφέρον από την ακαδημαϊκή κοινότητα να κατανοηθούν οι ηλίθιες πράξεις, τα ηλίθια άτομα και οι ηλίθιες ομάδες, τη στιγμή δε που, όπως επισημαίνει οι συνέπειες των ενεργειών τους είναι πιθανώς εξίσου σημαντικές με τις έξυπνες, αν όχι περισσότερο. Αυτό το επιστημονικό κενό, αιτιολογείται από τον καθηγητή επειδή η ηλιθιότητα γενικά θεωρείται κάτι που πρέπει να αποφευχθεί ή να μειωθεί με κάθε δυνατό μέσο.
Οι κινέζικες σημαίες και το Τσέρνομπιλ
Ο καθηγητής παραθέτει δύο παραδείγματα για να αποδείξει τη θεωρία του σχετικά με την επιρροή της βλακείας σε συλλογικό επίπεδο. Το πρώτο συνδέεται με τον πόλεμο στην Ουκρανία και έναν «δημοφιλή Αμερικανό πολιτικό», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, ο οποίος «εξέφρασε μια παράλογη γνώμη», και το δεύτερο δείχνει πώς μια απόφαση της ρωσικής διοίκησης να αναπτύξει στρατεύματα κοντά στο Τσέρνομπιλ είναι πιθανό να κατέστρεψε τις ζωές τουλάχιστον 300 στρατιωτικών.
Πιο συγκεκριμένα, ο ειδικός αναφέρει ότι ο Αμερικανός πολιτικός -ακόμα και οι… κουτοί καταλαβαίνουν ότι πρόκειται για τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ- άφησε να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να σχεδιάσουν κινεζικές σημαίες στα μαχητικά αεροσκάφη τους, να βομβαρδίσουν τη Ρωσία και να κατηγορήσουν την Κίνα, πυροδοτώντας έτσι μια σύγκρουση μεταξύ των δύο χωρών. Όπως τονίζει ο Γκόμες, η προτεινόμενη λύση ήταν ένα ανόητο σχέδιο γιατί ο πολιτικός πίστευε ότι θα ξεγελούσε τους Ρώσους και γιατί δεν μπόρεσε να προβλέψει τις καταστροφικές συνέπειες ενός ενδεχόμενου πολέμου ανάμεσα σε Κίνα και Ρωσία.
Το δεύτερο παράδειγμα αναφέρεται σε ρωσικά στρατεύματα που κατέλαβαν τον πυρηνικό σταθμό του Τσέρνομπιλ το 2022, κατά τα πρώτα στάδια της εισβολής στην Ουκρανία, και έσκαψαν χαρακώματα σε ραδιενεργό έδαφος. Σαν να μην ήταν αυτό αρκετό για ολέθριες συνέπειες, τα στρατεύματα δεν έφεραν προστατευτικό εξοπλισμό για την ακτινοβολία. Και οι δύο περιπτώσεις, επισημαίνει ο Γκόμες, καταδεικνύουν αποφάσεις που αγνοούν τις προφανείς επιπτώσεις και οδηγούν σε δυνητικά επιβλαβή αποτελέσματα. Η πρώτη δείχνει εξαιρετικά λανθασμένες πεποιθήσεις που έχει το άτομο και η δεύτερη αποκαλύπτει την αδυναμία ή την απροθυμία να δει κανείς το σύνολο του καταστροφικού επακόλουθου των ενεργειών του τόσο για τον ίδιο όσο για τους υπόλοιπους.
Η «Σκοτεινή Τετράδα»
Ο καθηγητής υποστηρίζει ότι η εκπαίδευση και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης μπορούν να βοηθήσουν τους ανθρώπους να προστατευθούν από παραπλανητικά μηνύματα και ανόητες ιδέες. Ωστόσο, αυτή η προστασία δεν είναι πάντα αποτελεσματική, ιδίως όταν οι συμπεριφορές συνδέονται με χαρακτηριστικά της «Σκοτεινής Τετράδας», όπως ναρκισσισμός, σαδισμός, ψυχοπάθεια και μακιαβελισμός. Ακόμη και μορφωμένοι άνθρωποι μπορεί να απορρίπτουν επιστημονικά δεδομένα, να πιστεύουν θεωρίες συνωμοσίας ή να υποστηρίζουν παράλογες ιδέες και ηγέτες. Όταν οι ανόητες ιδέες συνδυάζονται με ισχυρά και κακόβουλα άτομα, ίσως χρειάζονται πιο δυναμικές μορφές αντίδρασης. Παράλληλα, τονίζεται ότι η εξάλειψη της ηλιθιότητας είναι σχεδόν αδύνατη, επειδή η ανθρώπινη συμπεριφορά περιλαμβάνει πάντα στοιχεία αυθορμητισμού και παρορμητικότητας.
Η βλακεία μπορεί να έχει και «αξία»
Αφού η ηλιθιότητα μοιάζει αναπόφευκτη, ίσως να έχει κάποια έμμεση αξία ή να οδηγεί σε χρήσιμα συμπεράσματα μέσα από την αντιμετώπιση των συνεπειών της. Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της έρευνας. Όλοι έχουμε κάνει κάτι κουτό ή παρορμητικό για το οποίο έχουμε μετανιώσει. Τα ανόητα λάθη, οι αποτυχίες και οι παράλογες συμπεριφορές μπορούν, όμως, να λειτουργήσουν σαν μαθήματα για άτομα και κοινωνίες, δημιουργώντας τελικά γνώση, εμπειρία ή ακόμα και κοινωνική αλλαγή. Μελετώντας την ανοησία, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα την ανθρώπινη συμπεριφορά σε ψυχολογικό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο.
Επιπλέον, η ηλιθιότητα μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή δημιουργικότητας και καινοτομίας, επειδή οι παράλογες ή ασυνήθιστες ιδέες συχνά οδηγούν σε νέες προσεγγίσεις και λύσεις. Τέλος, η βλακεία δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα αλλά και αποτέλεσμα ενός ελαττωματικού κοινωνικού συστήματος που ενθαρρύνει ή επιτρέπει τέτοιες συμπεριφορές.
Eισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image