Πόσο καλά γνωρίζουμε τον εαυτό μας; H αθηναϊκή αγορά και το βιεννέζικο ντιβάνι αναμετρώνται με τις πλαστές βεβαιότητες, την αγνή αμφιβολία και το ασυνείδητο του ανθρώπου.
Τι γίνεται όταν το άτομο έρχεται στο κέντρο της σκέψης και της διαλεκτικής; Ανάμεσα στον Σωκράτη, φιλόσοφο της κλασικής Αθήνας και τον Σίγκμουντ Φρόυντ, Αυστριακό νευρολόγο, θεμελιωτή της ψυχανάλυσης, στέκονται περισσότεροι από 23 αιώνες αναζήτησης του ανθρώπινου εαυτού. Ο πρώτος περπατούσε στους δρόμους και στην Αγορά της Αθήνας. Σταματούσε τους συμπολίτες του και τους υπέβαλλε σε επίμονες ερωτήσεις. Ο δεύτερος καθόταν πίσω από τον καναπέ των ασθενών του, στη Βιέννη και τους ζητούσε να μιλήσουν. Ο ένας αναζητούσε αντιφάσεις της συνειδητής ζωής. Ο άλλος τις ρωγμές του ασυνείδητου.
Ο Σωκράτης γεννήθηκε στην Αθήνα περίπου το 469 π.Χ. Δεν έγραψε κανένα βιβλίο. Όσα γνωρίζουμε για εκείνον προέρχονται κυρίως από καταγραφές του Πλάτωνα, του Ξενοφώντα, του Αριστοφάνη και του Αριστοτέλη. Η κορυφή του παραδόξου: ένας από τους ανθρώπους που επηρέασαν περισσότερο τη δυτική σκέψη δεν μας άφησε ούτε μία γραμμή γραμμένη από το δικό του χέρι.
Ο Φρόυντ γεννήθηκε το 1856, στο Φράιμπεργκ της Μοραβίας. Γιατρός και νευρολόγος, δημιούργησε την ψυχανάλυση και ανέδειξε το ασυνείδητο σε κεντρικό πρωταγωνιστή της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αν ο Σωκράτης ζητούσε από τον άνθρωπο να εξετάσει τον εαυτό του, ο Φρόυντ ήρθε περισσότερο από 2.000 χρόνια αργότερα να του υπενθυμίσει ότι ένα μεγάλο μέρος αυτού του εαυτού εκφράζεται στη μοναξιά των ονείρων.
Ο Σωκράτης δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις
Ο Αθηναίος φιλόσοφος ρωτά. Τι είναι δικαιοσύνη; Τι είναι αρετή; Τι είναι θάρρος; Εκείνος που απαντά πιστεύει αρχικά ότι γνωρίζει. Λίγα λεπτά αργότερα μπορεί να έχει ανακαλύψει ότι δεν γνωρίζει ούτε τα μισά από όσα θεωρούσε αυτονόητα. Γιατί; Ο σωκρατικός έλεγχος τον οδηγεί, μέσα από διαδοχικές ερωτήσεις, να αποδεχθεί θέσεις που μπορεί τελικά να συγκρούονται με την αρχική του βεβαιότητα. Στην Απολογία του Πλάτωνα ο ίδιος ο Σωκράτης το διατυπώνει σχεδόν αφοπλιστικά: «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι» (Όσα δεν γνωρίζω, δεν νομίζω ότι τα γνωρίζω, Σωκράτης, στον Πλάτωνα, Απολογία Σωκράτους, 21d). Η περίφημη σωκρατική μέθοδος, ο έλεγχος, δεν λειτουργεί απλώς ως φιλοσοφικό παιχνίδι. Είναι ένας τρόπος απογύμνωσης της ανθρώπινης σιγουριάς. Ο Σωκράτης οδηγεί τον συνομιλητή του προς τις αντιφάσεις του, μέχρι εκείνος να αντιληφθεί και να αμφισβητήσει τα θεμέλια της γνώσης του. Η περίφημη φράση «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» δεν εμφανίζεται έτσι ακριβώς στον Πλάτωνα. Στην «Απολογία», όμως, ο Σωκράτης, απροσδόκητα ειλικρινής, παραδέχεται ότι δεν θεωρεί πως γνωρίζει εκείνα που στην πραγματικότητα αγνοεί. Αυτή ακριβώς η αναγνώριση των ορίων της γνώσης είναι που τον διαφοροποιεί από εκείνους που πιστεύουν ότι ξέρουν περισσότερα απ’ όσα πραγματικά γνωρίζουν.
Και στον «Φαίδρο» η αναζήτηση γίνεται ακόμη πιο προσωπική: «Δεν είμαι ακόμη ικανός, όπως λέει η δελφική επιγραφή, να γνωρίσω τον εαυτό μου» (Σωκράτης, στον Πλάτωνα, Φαίδρος, 229e). Περίπου 2.300 χρόνια αργότερα, ο Φρόυντ θα χτυπήσει τη βεβαιότητα από διαφορετική πλευρά. «Το Εγώ δεν είναι κύριος στο ίδιο του το σπίτι» (Σίγκμουντ Φρόυντ, A Difficulty in the Path of Psycho-Analysis, 1917). Η φράση είναι σχεδόν μία επίθεση στον ανθρώπινο ναρκισσισμό. Ο άνθρωπος πιστεύει ότι γνωρίζει τις επιθυμίες του, τους φόβους του, τα όρια της αγάπης και του μίσους του. Ο Σωκράτης, ίσως σαν άλλος φλανέρ, κυκλοφορούσε ανάμεσα στους Αθηναίους αμφισβητώντας κάθε βεβαιότητα και κάθε ισχυρισμό γνώσης.
Αναζητώντας την ουσία της αλήθειας
Ο Σωκράτης δεν ισχυρίζεται ότι γνωρίζουμε ήδη τον εαυτό μας. Το αντίθετο. Η φιλοσοφία του ξεκινά από την παραδοχή ότι οι βεβαιότητες που αποκτήθηκαν από την εμπειρία πρέπει να ανακριθούν. Ο Φρόυντ προχωρά ένα βήμα παρακάτω. Θεωρεί ότι ακόμη και όταν ανακρίνουμε τον εαυτό μας, αυτός μπορεί να αποκρύπτει στοιχεία από εμάς τους ίδιους. Άραγε το ασυνείδητο είναι εξυπνότερο του συνειδητού;
Όνειρα. Παραδρομές της γλώσσας. Ανεξήγητοι φόβοι. Επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές. Επιθυμίες που δεν παραδεχόμαστε. Και τελικά πόση αλήθεια μπορούμε να αντέξουμε; Με την «Ερμηνεία των ονείρων», που κυκλοφόρησε το 1899 με χρονολογία έκδοσης το 1900, ο Φρόυντ επιχειρεί να δείξει ότι το όνειρο δεν είναι απλώς μια τυχαία ακολουθία εικόνων αλλά η ανάδειξη ψυχικών επιθυμιών που δεν εμφανίζονται άμεσα στη συνείδηση. «Η ερμηνεία των ονείρων είναι η βασιλική οδός προς τη γνώση των ασυνείδητων δραστηριοτήτων του νου» (Σίγκμουντ Φρόυντ, Η Ερμηνεία των Ονείρων, κεφάλαιο VII, ενότητα E. Η διατύπωση προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση, 1909). Ο Σωκράτης είχε απέναντί του έναν συνομιλητή. Ο Φρόυντ ανακάλυψε ότι ο άνθρωπος έχει απέναντί του και τον ίδιο του τον εαυτό.
Από τη γνώση στο ασυνείδητο
Ας υποθέσουμε ότι κάποιος λέει: «Είμαι γενναίος». Ο Σωκράτης πιθανότατα αρχικά θα ρωτούσε: «Τι είναι γενναιότητα;». Και μετά θα ακολουθούσε μια βροχή ερωτημάτων όπως: Είναι γενναίος όποιος δεν φοβάται; Είναι γενναιότητα η άγνοια του κινδύνου; Μπορεί ένας άνθρωπος να είναι γενναίος χωρίς, τελικά, να γνωρίζει τι διακινδυνεύει; Ο Φρόυντ ενδέχεται να ρωτούσε κάτι διαφορετικό: γιατί είναι τόσο σημαντικό για σένα να πιστεύεις ότι είσαι γενναίος; Η διαφορά είναι τεράστια. Ο πρώτος εξετάζει την έννοια. Ο δεύτερος εξετάζει το κίνητρο πίσω από την ανάγκη μας να την υιοθετήσουμε, να την εκφράσουμε. Ο Σωκράτης κυνηγά την αντίφαση στον λόγο και τις κατασκευασμένες ανθρώπινες αλήθειες. Ο Φρόυντ την αναζητά στον ελεύθερο συνειρμό και σε ό,τι μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτόν.
Και οι δύο, ωστόσο, ξεκινούν από την ίδια δυσπιστία απέναντι στο προφανές. Ο Σωκράτης αμφισβητεί αυτόν που λέει «γνωρίζω». Ο Φρόυντ προεκτείνει τον ίδιο δρόμο. Αμφισβητεί αυτόν που λέει «γνωρίζω γιατί το κάνω». Υπάρχει όμως και μία ουσιώδης διαφορά. Για τον σωκρατικό τρόπο σκέψης, η γνώση έχει βαθιά ηθική σημασία. Στην πλατωνική παράδοση, ο Σωκράτης συνδέεται με την ιδέα ότι κάποιος που γνωρίζει πραγματικά το καλό δεν επιλέγει συνειδητά το κακό. Η λανθασμένη πράξη συνδέεται με την άγνοια. Ο Φρόυντ κάνει την εικόνα λιγότερο ανακουφιστική. Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τι θα έπρεπε να κάνει και να πράττει διαφορετικά. Μπορεί να επαναλαμβάνει κάτι που τον πληγώνει. Μπορεί να θέλει συνειδητά το ένα και ασυνείδητα να υπηρετεί το αντίθετο. Το ανθρώπινο υποκείμενο παύει να είναι ενιαίο.
Εκείνο, εγώ, υπερεγώ
Το Εκείνο ωθεί προς την άμεση ικανοποίηση των ενστίκτων, το Εγώ διαπραγματεύεται με την πραγματικότητα και το Υπερεγώ ενσωματώνει τις απαγορεύσεις, τη συνείδηση και τους κανόνες που έχουμε εσωτερικεύσει. Επιθυμία, πραγματικότητα, απαγόρευση. Δυνάμεις που δεν ζουν πάντοτε ειρηνικά μέσα στο ίδιο σώμα. Το 1933 ο Φρόυντ συμπύκνωσε έναν από τους στόχους της ψυχανάλυσης σε μία από τις πιο γνωστές φράσεις του: «Εκεί όπου ήταν το Εκείνο, πρέπει να γίνει Εγώ» (Σίγκμουντ Φρόυντ, New Introductory Lectures on Psycho-Analysis, Διάλεξη XXXI, 1933).
Τι εννοεί ο Φρόυντ εδώ; Ότι εκεί όπου δρουν ασυνείδητες δυνάμεις, η ψυχανάλυση επιχειρεί να διευρύνει τον χώρο στον οποίο το Εγώ μπορεί να αποκτήσει γνώση και μεγαλύτερο έλεγχο πάνω τους. Ο Φρόυντ δεν λέει απλώς ότι είμαστε καταδικασμένοι να μη γνωρίζουμε τον εαυτό μας. Η ψυχανάλυση έχει μια «επιθυμία». Να φέρει το σκοτάδι στο φως. Να το εκθέσει. Να επέμβει πάνω του. Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τον διάλογο. Αναζητά αν όσα ακούει αντέχουν στον έλεγχο των ερωτήσεων και των αντιφάσεων. Ο Φρόυντ χρησιμοποιεί τον ελεύθερο συνειρμό.
Μπορούμε πραγματικά να γνωρίσουμε τον εαυτό μας; Ο πρώτος μας δίδαξε να δυσπιστούμε απέναντι στις βεβαιότητές μας. Ο δεύτερος μας δίδαξε να δυσπιστούμε ακόμη και απέναντι στους λόγους για τους οποίους πιστεύουμε ότι έχουμε αυτές τις βεβαιότητες. Τι μένει τελικά; Ίσως αυτογνωσία να είναι να μην πάψεις να ρωτάς. Είσαι άνθρωπος άλλωστε.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum