Από τον μύθο του Ηρακλή στη σημερινή… μυθική τιμή του, υπάρχει ένα χρώμα που ξεχωρίζει για την ιστορία και τη φήμη του.
Ο κόσμος των χρωμάτων είναι γεμάτος συμβολισμούς. Λίγα απ’ αυτά, όμως, έχουν το μυστήριο, τη δύναμη και την σπουδαιότητα που συνόδευαν το Τyrian purple, που είναι πιο γνωστό στην ελληνική παράδοση ως «αυτοκρατορική πορφύρα». Για πολλούς αιώνες αυτό το χρώμα υπήρξε το σύμβολο της απόλυτης εξουσίας και του πλούτου. Ήταν, μάλιστα, τόσο συγκεκριμένο, που απαγορευόταν να το φορούν οι κοινή θνητοί.
Ο μύθος
Η ανακάλυψή αυτού του χρώματος χάνεται στα πέρατα των αιώνων και συνδέεται με τον ημίθεο Ηρακλή. Αυτός ήταν που, στη διάρκεια μιας παραθαλάσσιας περιπλάνησης στη Μέση Ανατολή, είχε μαζί του τον σκύλο του που άθελά του δάγκωσε ένα σαλιγκάρι Murex στην άμμο. Το στόμα του σκύλου βάφτηκε με μια βαθιά μοβ απόχρωση, και αυτό ενέπνευσε τον Ηρακλή να ζητήσει ένα ένδυμα αυτού του χρώματος. Κι επειδή το σαλιγκάρι βρέθηκε κοντά στην αρχαία πόλη της Τύρου, επικράτησε από τότε και διεθνώς να ονομάζεται «tyrian purple», δηλαδή μωβ της Τύρου.
Η πραγματικότητα
Η αληθινή ιστορία όμως ήταν πολύ πιο επίπονη. Το Tyrian purple δεν ήταν βαφή που φτιαχνόταν με μίξη κόκκινου και μπλε ή με κάποιο απλό φυσικό υλικό. Έβγαινε από το βλεννώδες υγρό που εκκρίνονταν από την υποβραγχιακή αδένα συγκεκριμένων ειδών σαλιγκαριών της οικογένειας Muricidae. Σαλιγκάρια όπως τα Bolinus brandaris, τα Hexaplex trunculus και τα Stramonita haemastoma, που βρίσκονται στα νερά της ανατολικής Μεσογείου, αποτέλεσαν επί αιώνες την πρώτη ύλη για την κατασκευή αυτού του φυσικού χρώματος.
Ολόκληρη η παραγωγή ήταν αργή, δύσκολη και πολύ δυσάρεστη, διότι τα σαλιγκάρια στον ήλιο εξέπεμπαν μια πολύ έντονη μυρωδιά. Οι εργαζόμενοι έπρεπε να συλλέξουν χιλιάδες (ακόμη και δεκάδες χιλιάδες) από αυτά τα μικρά σαλιγκάρια, να τα σπάσουν για να πάρουν την αδένα, και να αφήσουν το υλικό να ζυμωθεί και να οξειδωθεί στον ήλιο ή σε μεγάλα δοχεία. Καθώς η ουσία αντιδρούσε με το φως και τον αέρα, άλλαζε χρώματα. Από το αρχικό κιτρινωπό σε πράσινο, σε μπλε και τελικά στη βαθιά κόκκινη-μωβ απόχρωση που ήταν τόσο περιζήτητη.
Δεν ήταν απλά η σπανιότητα των σαλιγκαριών που έκαναν τη βαφή τόσο ακριβή, αλλά ο συνδυασμός της τεχνικής, της εργασίας και της ποσότητας που απαιτούνταν για να παραχθεί ακόμα και μια μικρή ποσότητα. Εκτιμήσεις από μελετητές της αρχαιότητας δείχνουν ότι χρειάζονταν περισσότερα από 10.000 σαλιγκάρια για να παραχθεί μόλις 1 γραμμάριο αυτής της βαφής, αρκετό μόνο για να βάψει μόλις μια λωρίδα ενός ενδύματος σε έντονη απόχρωση. Αυτή η δυσκολία και η σπανιότητα είχαν ένα απτό αποτέλεσμα στην αξία της. Το Tyrian purple ήταν τόσο περιζήτητο που, σύμφωνα με μια διαταγή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Διοκλητιανού το 301 μ.Χ., μια λίβρα βαμμένου μαλλιού με πορφύρα τιμολογούνταν όσο τρεις λίβρες χρυσού στην αξία των ημερών εκείνων. Στη σημερινή η τιμή αντιστοιχεί σε δεκάδες χιλιάδες δολάρια.
Ενα χρώμα-θρύλος
Η υψηλή τιμή δεν ήταν φαινομενική, αλλά βαθιά ριζωμένη στην κοινωνική και πολιτική δομή των αρχαίων πολιτισμών. Στους Ρωμαίους π.χ. υπήρχαν νόμοι που απαγόρευαν τη χρήση της πορφύρας σε όλους εκτός από τον αυτοκράτορα ή συγκεκριμένα υψηλά πρόσωπα. Η λέξη «πορφυρογέννητος», που χρησιμοποιήθηκε αργότερα στην ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για να περιγράψει έναν διάδοχο που γεννήθηκε εντός της αυτοκρατορικής οικογένειας, σημαίνει κυριολεκτικά «γεννημένος μέσα στην πορφύρα».
Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής και Βυζαντινής εξουσίας και την απώλεια των οργανωμένων βιομηχανιών παραγωγής, η τέχνη της παρασκευής της Tyrian purple σχεδόν εξαφανίστηκε. Για αιώνες μετά, η πραγματική τεχνική είχε χαθεί από τους περισσότερους τεχνίτες, και το βαθύ μωβ χρώμα έγινε θρύλος, αναφερόμενο σε αρχαία κείμενα και έργα τέχνης. Με την αναγέννηση των χρωμάτων και την επανάσταση των συνθετικών βαφών τον 19ο αιώνα, η ανάγκη για φυσική πορφύρα μειώθηκε, αλλά το όνομα και η φήμη της παρέμειναν.
Σήμερα, η παραγωγή πραγματικού Tyrian purple είναι εξαιρετικά περιορισμένη και εξίσου πολύ ακριβή. Όχι μόνο λόγω της διαδικασίας, αλλά και λόγω της νομοθεσίας για την προστασία των ειδών και της σπανιότητας των σαλιγκαριών Murex που έχουν απομείνει σε αυτές τις ζεστές θάλασσες. Σύγχρονοι συλλέκτες και ιστορικοί έχουν αναβιώσει την παρασκευή της βαφής σε πολύ μικρές ποσότητες, και η πώλησή της σε εξειδικευμένες αγορές μπορεί να φτάσει περίπου 2.500–4.000 δολάρια ανά γραμμάριο ή ακόμα και περισσότερο, ανάλογα με την πιστότητα στην αρχαία μέθοδο παραγωγής και τη ζήτηση συλλεκτών και μουσείων.
Όπως ήταν άλλοτε τα ένδυμα ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα, έτσι και σήμερα ένα γραμμάριο αυτής της βαφής κοσμεί τις συλλογές ως μια ιστορική περιουσία. Ένα χρώμα που συνδέει τον σύγχρονο κόσμο με τον αρχαίο.
Eισαγωγική φωτογραφία: 123RF