Από τις πιστωτικές κάρτες και τα καταναλωτικά δάνεια πριν την κρίση, στο «buy now, pay later» σήμερα, το μοτίβο του χρέους επιστρέφει μεταμφιεσμένο.
Κάποτε ήταν οι πιστωτικές κάρτες και τα καταναλωτικά δάνεια. Εύκολα, άμεσα, σχεδόν ακίνδυνα στη φαντασία μας. Ένα κομμάτι πλαστικού στο πορτοφόλι αρκούσε για να μεταθέσει το κόστος στο μέλλον, καλλιεργώντας την ψευδαίσθηση ότι η κατανάλωση μπορεί να προηγείται πάντα του εισοδήματος. Η ευκολία εκείνης της εποχής δεν άργησε να μετατραπεί βέβαια σε παγίδα, καθώς όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση, εκατομμύρια νοικοκυριά βρέθηκαν υπερχρεωμένα, με δόσεις που κάποτε έμοιαζαν διαχειρίσιμες και τελικά αποδείχθηκαν ασφυκτικές.
Η κρίση ως συλλογικό σοκ
Οι καταναλωτές έγιναν πιο επιφυλακτικοί, οι τράπεζες πιο αυστηρές και το χρέος απέκτησε ξανά το βάρος που του αναλογεί. Για ένα διάστημα, έμοιαζε σαν να είχαμε μάθει το μάθημά μας. Σήμερα όμως, το ίδιο μοτίβο επιστρέφει -όχι με πλαστικές κάρτες και υπογραφές σε τραπεζικά καταστήματα, αλλά με εφαρμογές στο κινητό, λίγα κλικ και δόσεις που «δεν πονάνε». Το «αγοράστε τώρα, πληρώστε αργότερα» (buy now, pay later), επανεμφανίζεται ως σύγχρονη, φιλική λύση, με διαφορετική εμφάνιση αλλά την ίδια υπόσχεση: κατανάλωση σήμερα, συνέπειες αύριο. Στην αρχή ακούεγται σαν μια έξυπνη λύση για να αποκτήσει κανείς ένα προϊόν χωρίς να επιβαρυνθεί άμεσα, κάτι σαν ένα εργαλείο που -θεωρητικά- δίνει ανάσα στα νοικοκυριά. Το μοντέλο Buy Now, Pay Later (BNPL) έχει εξελιχθεί όμως σταδιακά σε έναν από τους πιο ύπουλους μηχανισμούς υπερχρέωσης, ιδίως σε μια εποχή ακρίβειας, οικονομικής αβεβαιότητας και ψηφιακής κατανάλωσης χωρίς φρένα.
Η ραγδαία εξάπλωση των υπηρεσιών BNPL δεν είναι βέβαια τυχαία. Πολλές πλατφόρμες εκμεταλλεύτηκαν μια συγκυρία: πληθωρισμός, αυξημένα επιτόκια, στάσιμα εισοδήματα και μια γενιά καταναλωτών που έχει συνηθίσει στην άμεση ικανοποίηση. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που μοιάζει φιλικό, αλλά κρύβει κινδύνους πολύ μεγαλύτερους από όσους αντιλαμβάνεται ο μέσος χρήστης.
Η ψευδαίσθηση της «δωρεάν» κατανάλωσης
Το βασικό πρόβλημα του BNPL δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και ψυχολογικό. Όταν η πληρωμή μετατίθεται στο μέλλον και «σπάει» σε μικρά, φαινομενικά ακίνδυνα ποσά, ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την αγορά ως λιγότερο επώδυνη. Ο λογαριασμός δεν επιβαρύνεται, το υπόλοιπο δεν αδειάζει και η κατανάλωση μοιάζει σχεδόν αόρατη. Αυτή η ψευδαίσθηση οδηγεί σε υπερκατανάλωση.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Retailing βρήκε ότι οι πελάτες που επιλέγουν να πληρώσουν με την προαναφερθείσα μέθοδο, ξόδεψαν τελικά περισσότερα χρήματα από εκείνους που χρησιμοποιούσαν άλλες, άμεσες μεθόδους πληρωμής. Όχι επειδή είχαν περισσότερα χρήματα, αλλά επειδή ένιωθαν ότι δεν πληρώνουν «τώρα». Το πρόβλημα ωστόσο, εμφανίζεται αργότερα, όταν πολλές μικρές δόσεις συσσωρεύονται και μετατρέπονται σε έναν λογαριασμό, το μέγεθος του οποίου είναι δυσβάσταχτο.
Πιο επικίνδυνο σε εποχή ακρίβειας
Το BNPL γίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνο στο σημερινό οικονομικό περιβάλλον. Τα βασικά αγαθά -τρόφιμα, ενέργεια, ενοίκια- απορροφούν όλο και μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος. Όταν οι καταναλωτές χρησιμοποιούν υπηρεσίες «αγοράστε τώρα, πληρώστε αργότερα» για να καλύψουν καθημερινές ανάγκες και όχι έκτακτες αγορές, το μοντέλο παύει να είναι εργαλείο ευελιξίας και μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβίωσης. Σε αυτό το σημείο, το BNPL θυμίζει επικίνδυνα τα πρώτα χρόνια της πιστωτικής κάρτας: εύκολη πρόσβαση, ελάχιστοι έλεγχοι, και η υπόσχεση ότι «θα τα βολέψουμε αργότερα». Μόνο που σήμερα, τα επιτόκια είναι υψηλότερα, οι καθυστερήσεις πληρωμών τιμωρούνται αυστηρότερα και τα περιθώρια λάθους είναι πολύ μικρότερα.
Ένας ακόμη λόγος που το BNPL είναι πιο επικίνδυνο από ποτέ, είναι η “χαλαρή” πιστοληπτική αξιολόγηση. Πολλές υπηρεσίες εγκρίνουν αγορές σε δευτερόλεπτα, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο εισοδήματος ή συνολικών υποχρεώσεων. Έτσι, ένας καταναλωτής μπορεί να έχει ταυτόχρονα πολλαπλές οφειλές σε διαφορετικές πλατφόρμες, χωρίς καμία από αυτές να γνωρίζει την πλήρη εικόνα της οικονομικής του κατάστασης. Το αποτέλεσμα είναι ένας «αόρατος» δανεισμός, που δεν φαίνεται πάντα σε τραπεζικά αρχεία, αλλά βαραίνει πολύ ορατά τον προσωπικό προϋπολογισμό. Επιπλέον, όταν έρθει η ώρα της πληρωμής, οι καθυστερήσεις δεν αργούν να μετατραπούν σε πρόστιμα, τόκους ή ακόμη και προβλήματα πιστοληπτικής ικανότητας.
Οι νέοι στο στόχαστρο
Αρχικά, το «αγοράστε τώρα, πληρώστε αργότερα» παρουσιάστηκε ως εναλλακτική στις πιστωτικές κάρτες. Σήμερα όμως, σε πολλές περιπτώσεις, αποδεικνύεται πιο επικίνδυνο. Η απουσία σαφών όρων, η ευκολία χρήσης και η υποτίμηση του κινδύνου δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου το χρέος συσσωρεύεται σταδιακά. Δεν πρόκειται για ένα σύστημα εγγενώς κακό, καθώς το ίδιο μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμο εργαλείο όταν χρησιμοποιείται με μέτρο και επίγνωση. Όμως, χωρίς επαρκή ρύθμιση και οικονομική παιδεία, το BNPL γίνεται ένας σύγχρονος “Δούρειος Ίππος” της κατανάλωσης.
Ιδιαίτερα ευάλωτοι στο φαινόμενο αυτό, είναι οι νέοι καταναλωτές. Οι εταιρείες που παρέχουν την επιλογή Buy now, pay later, στοχεύουν συνειδητά νεότερες ηλικίες, με απλή γλώσσα, φιλικές στον χρήστη εφαρμογές και μάρκετινγκ που παρουσιάζει τη “δόση” ως lifestyle επιλογή. Για πολλούς νέους που δεν έχουν εμπειρία με δάνεια ή πιστωτικές κάρτες, το BNPL λειτουργεί σαν «εκπαίδευση στον δανεισμό» -μόνο που τα μαθήματα είναι ακριβά. Σε μια γενιά που ήδη δυσκολεύεται να αποταμιεύσει, η κανονικοποίηση του χρέους ως καθημερινή πρακτική δημιουργεί μακροπρόθεσμα προβλήματα οικονομικής ασφάλειας. Το μέλλον χτίζεται με υποχρεώσεις του παρελθόντος.
Τι μπορεί να γίνει
Οι ρυθμιστικές αρχές σε πολλές χώρες έχουν αρχίσει να εξετάζουν αυστηρότερα πλαίσια για τις υπηρεσίες BNPL απαιτώντας περισσότερη διαφάνεια και έλεγχο. Όμως η πραγματική άμυνα ξεκινά από τον ίδιο τον καταναλωτή. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι «μπορώ να πληρώσω τη δόση;», αλλά «θα μπορούσα να το αγοράσω αν έπρεπε να πληρώσω όλο το ποσό σήμερα;». Αν η απάντηση είναι όχι, τότε το «πληρώστε αργότερα» δεν είναι λύση -είναι προειδοποίηση.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image