Ο πλουσιότερος καλλιτέχνης της εποχής του: νάρκισσος, αυτοαναφορικός, προκαλεί με το στυλ του και επενδύει στο προφίλ του. Γουόρχολ; Τζεφ Κουνς; Όχι. Ζεύξις από την Ηράκλεια του Πόντου, 25 αιώνες πριν.
Ήταν ο πρώτος ζωγράφος που επένδυσε στην τέχνη της προσωπικής προβολής και κατάφερε να γίνει αφόρητα πλούσιος. Τόσο που όταν έφτασε στο peak της καριέρας του άρχισε να χαρίζει τα έργα του. «Δεν υπάρχει τιμή που να μπορεί να πληρώσει κάποιος για αυτά», λέγεται ότι δήλωσε. Δεν μπορούμε να δούμε τα έργα του για να κρίνουμε. Οι φορητές ξύλινες εικόνες και οι τοιχογραφίες του δεν άντεξαν στο χρόνο. Σώθηκαν όμως ένα σωρό γλαφυρές αφηγήσεις για τη ζωή του που μας επιβεβαιώνουν ότι ήταν ο διασημότερος (πιθανότατα και ο καλύτερος) ζωγράφος της αρχαιότητας.
Ο προπάππους της ποπ αρτ
Πρέπει να ήταν φοβερή περσόνα. Ο Αριστοφάνης στους «Αχαρνής» αναφέρει έναν πίνακα του θεού Έρωτα που είχε φτιάξει ο Ζεύξις. Ο Αριστοτέλης τον κατηγορεί για «έλλειψη ήθους». Μάλλον επειδή κυκλοφορούσε με πολύχρωμη χλαμύδα όπου το όνομά του ήταν κεντημένο με χρυσά γράμματα. Ο Πλίνιος, αναφέρει πως όταν πήγαινε στην Ολυμπία για τους αγώνες, έμενε σε σκηνή που έγραφε απέξω το όνομά του με καθαρό χρυσάφι. Μια εμμονή με το χρυσό είχε και ο επίσης σημαντικός ζωγράφος, Παρράσιος, με τον οποίο είχαν ένα μόνιμο «μπιφ». Αυτοαποκαλούνταν «βασιλιάς της τέχνης», κυκλοφορούσε με πορφυρούς μανδύες και φορούσε χρυσό στεφάνι στο κεφάλι.
Προκλητικός ή όχι, ο Ζεύξις θεωρείται πρωτοπόρος στις φωτοσκιάσεις και οι πίνακές του ήταν τόσο ρεαλιστικοί ώστε όταν κάποτε ζωγράφισε σταφύλια, τα πουλιά ορμούσαν να τσιμπήσουν τις ρόγες. Πώς κατάφερε να γίνει τόσο πλούσιος; Πέρα από τις παραγγελίες που έρχονταν από την Έφεσο μέχρι τη Σικελία ήταν ο πρώτος που επινόησε το εισιτήριο για τις υπαίθριες εκθέσεις των έργων του προτού φύγουν για τον πελάτη. Η απίστευτη ζωή του Ζεύξιδος είχε την ιδανική της κατάληξη: πέθανε, λένε, από τα γέλια ενώ ζωγράφιζε την προσωπογραφία μιας ηλικιωμένης γυναίκας που είχε ζητήσει να την απεικονίσει ως θεά Αφροδίτη.
Πλούσιοι και φτωχοί ζωγράφοι
Ο χρυσός αιώνας ήταν μια πολύ φιλόξενη για τους καλλιτέχνες εποχή. Οι πίνακες των κορυφαίων ζωγράφων της κλασικής περιόδου κόστιζαν από 2 μέχρι 100 τάλαντα -όταν ένα τάλαντο αντιστοιχούσε σε μισθούς ενός τεχνίτη για δέκα χρόνια. Δεν ήταν πάντα τόσο τυχεροί οι ζωγράφοι. Όλοι έχουμε ακούσει την ιστορία ότι ο Βαν Γκογκ όσο ζούσε πούλησε μόνο έναν πίνακα. Η Βελγίδα ζωγράφος και συλλέκτρια τέχνης Άννα Μποχ αγόρασε τον «Κόκκινο αμπελώνα» το 1890 για 400 βελγικά φράγκα (2.000 σημερινά δολάρια). Τον πούλησε το 1912, κερδίζοντας 25 φορές αυτά που έδωσε. Και πάλι το ποσό είναι αστείο μπροστά στα 117 εκ. δολάρια που αποτιμήθηκε ο «Οπωρώνας με τα Κυπαρίσσια» το 2022.
Ο εικοστός αιώνας ήταν χρυσός για την τέχνη αφού την καθιέρωσε ως επενδυτικό καταφύγιο. Οι μεγιστάνες του πλούτου, οι τράπεζες, οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες χρησιμοποίησαν την τέχνη για να «διακοσμήσουν» το χαρτοφυλάκιό τους. Τα έργα κορυφαίων καλλιτεχνών έχουν σταθερή ή ανοδική αξία και λειτουργούν ως εξαιρετική ασπίδα ενάντια στον πληθωρισμό. Πολύ κερδοφόρα είναι επίσης η ανάδειξη νέων μεγάλων ονομάτων στο χρηματιστήριο της τέχνης μέσα από διάφορες τεχνικές που δεν έχουν απαραίτητα σχέση με το ταλέντο του καλλιτέχνη. Υπήρχαν πλούσιοι ζωγράφοι στους αιώνες που μεσολάβησαν; Οι πάτρωνες, οι χορηγοί θα λέγαμε σήμερα, τους στήριζαν αλλά δεν ήταν αρκετό. Οι καλύτεροι πελάτες τους ήταν οι γαλαζοαίματοι και οι ευγενείς. Ήθελαν πορτρέτα που θα τους χάριζαν την αθανασία ή απλώς καλύτερη διακόσμηση στα παλάτια τους. Η εκκλησία επίσης χρειαζόταν αγιογραφίες αλλά και φορητές εικόνες. Με την άνοδο της αστικής τάξης εμφανίστηκαν οι πλούσιοι έμποροι που έπαιρναν πίνακες «για το σπίτι».
Οι ζωγράφοι έσπευσαν να επωφεληθούν –κάθε εποχή έχει τις ευκαιρίες της. Έφτιαξαν τις δικές τους επιχειρήσεις με πολλούς βοηθούς και μαθητευόμενους, όπου οι «φίρμες» απλώς έβαζαν την υπογραφή τους στο έργο. Κι όλα περνούσαν από την έγκριση του συνδικάτου, της συντεχνίας δηλαδή, που είχε άποψη για τα υλικά αλλά αποφάσιζε και για τον τιμοκατάλογο. Ο Γιαν Βαν Άικ ως μόνιμος ζωγράφος βασιλικής αυλής, και ο Τζιότο ο αγαπημένος καλλιτέχνης της παπικής εκκλησίας και των μεγαλοτραπεζιτών της Φλωρεντίας έγιναν πάμπλουτοι. Πολλά χρήματα κέρδισε και ο Ρέμπραντ αλλά προς το τέλος της ζωής του χρεοκόπησε και κατέληξε πάμπτωχος. Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι κέρδισε επίσης πολλά χρήματα αλλά είχε ακριβές συνήθειες και δεν ήταν ιδιαίτερα συνεπής στην παράδοση των έργων του. Έτσι δεν γίνεσαι πλούσιος όμως.
Αγοράζοντας τα έργα μου
Ήταν ο Ζεύξις κάτι σαν Τζεφ Κουνς της εποχής του; Η αγάπη για το χρήμα, ο ναρκισσισμός και η αυτοπροβολή είναι στοιχεία αλληλένδετα με την ποπ αρτ. Κι επίσης, ο Κουνς είναι ο πρώτος (εν ζωή) καλλιτέχνης σε πωλήσεις σήμερα. Το γλυπτό του «Rabbit» έφτασε τα 91 εκατομμύρια δολάρια το 2019. Κανείς πάντως δεν θα μπορούσε να τον φανταστεί να χαρίζει τα έργα του. Ο Κουνς αντίθετα βγάζει στο σφυρί πίνακες της συλλογής του για να μπορέσει να χρηματοδοτήσει τη δημιουργία νέων δικών του έργων -η παραγωγή τους έχει τεράστια έξοδα. O Αμερικανός καλλιτέχνης πρόκειται να πουλήσει οκτώ πίνακες και ένα γλυπτό από την προσωπική του συλλογή, συνολικής αξίας 100 εκατ. δολαρίων, σε δημοπρασία του οίκου Christie’s που θα πραγματοποιηθεί στη Νέα Υόρκη στις 17 Νοεμβρίου 2026, σύμφωνα με τους New York Times.
Πρόσφατη είναι η συνεργασία του με τον ελβετικό οίκο πολυτελών ρολογιών Hublot, μεταφέροντας στο χέρι τα εμβληματικά γλυπτά «σκυλιά-μπαλόνια» (Balloon Dog) σε ένα ρολόι των 21.500 δολαρίων. Είναι το φτηνό. Το MP-14 Origin, περιορισμένης έκδοσης, αξίζει κάτι λιγότερο από 500.000 δολάρια. Φέτος, ο καλλιτέχνης ασχολήθηκε επίσης και με τον σχεδιασμό φιαλών για την 200ή επέτειο της Evian. Ο γνωστός Αμερικανός κριτικός τέχνης Μπλέικ Γκόπνικ τον έχει χαρακτηρίσει «ιδιοφυΐα από την πρώτη μέρα», από την άλλη ο γλύπτης και σκηνογράφος Μάικλ Χέιντεν τον πήγε στα δικαστήρια για λογοκλοπή και προσβολή πνευματικών δικαιωμάτων. Καλλιτέχνης και επενδυτής ο Κουνς αποτελεί σίγουρα ένα σημείο των καιρών.
Επενδύοντας με τέχνη
Ο οίκος Sotheby’s ήταν πριν από τρεις αιώνες ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Λονδίνο. Το 1744 έβγαλε σε δημοπρασία τη βιβλιοθήκη ενός βαρονέτου, του σερ Τζον Στάνλεϊ. Απέφερε 826 στερλίνες. Αλλά ήταν η αρχή ενός κολοσσού στις δημοπρασίες έργων τέχνης, ο οποίος τον 20ο αιώνα επεκτάθηκε και στο Real Estate. Παρά τις κατά καιρούς οικονομικές κρίσεις ο οίκος σχεδιάζει το μέλλον του, με ψηφιακές δημοπρασίες σε live-streaming, online πλατφόρμες αγορών και πωλήσεις ψηφιακής τέχνης.
Άραγε φανταζόταν ο Ζεύξις ότι η ζωγραφική θα γινόταν ένα απέραντο χρηματιστήριο; Όσο μπροστά κι αν ήταν για την εποχή του δεν θα μπορούσε να προβλέψει μια δημοπρασία όπως του οίκου Sotheby’s (επίσης το Νοέμβριο) με 12 πίνακες της μυθικής συλλογής Blaquier-Arrieta (Σεζάν, Ντεγκά, Μονέ, Γκογκέν, Τουλούζ Λοτρέκ κ.α.) που αναμένεται να αποφέρει τουλάχιστον 450 εκ. δολάρια. Είναι η τελευταία μεγάλη συλλογή από την εποχή που οι απλοί άνθρωποι μπορούσαν ακόμη να αγοράσουν πίνακες γνωστών ζωγράφων. Μια εποχή που μοιάζει τόσο μακρινή όσο σχεδόν εκείνη των δεινοσαύρων -ή έστω του Ζεύξιδος.
Eισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image