Η υγιεινή διατροφή παρουσιάζεται ως επιλογή. Στην πράξη, όμως, το τι βάζεις στο πιάτο σου λέει όλο και περισσότερα και για το πορτοφόλι σου και το κοινωνικό σου status.
Ο Μαρξ και ο Ένγκελς έγραψαν ότι η ιστορία της κοινωνίας είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων. Δεν μπορούσαν βέβαια να φανταστούν ότι, σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, ένα κομμάτι αυτής της πάλης θα παιζόταν μπροστά στα ράφια του σούπερ μάρκετ, ανάμεσα στο αβοκάντο, τα superfoods και την προσφορά της εβδομάδας. Οι τάξεις δεν εξαφανίστηκαν, απλώς απέκτησαν θερμίδες και τη νέα τους θεολογία, κάπου ανάμεσα στη chia και την quinoa.
Υπάρχει κάτι σχεδόν προκλητικό στον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη κοινωνία αντιμετωπίζει την υγιεινή διατροφή. Διατροφολόγοι, influencers, γυμναστές και κάθε λογής διαδικτυακοί γκουρού συμβουλεύουν τον κόσμο να τρώει καλύτερα, να αποφεύγει τα επεξεργασμένα τρόφιμα, να επιλέγει ποιοτική πρωτεΐνη, φρέσκα λαχανικά, βιολογικά προϊόντα και τα απαραίτητα superfoods. Το αβοκάντο έχει αποκτήσει περίπου τη θέση που κατείχε κάποτε το ψωμί στο καθημερινό τραπέζι, ενώ ο σολομός, οι ξηροί καρποί και τα εξωτικά σποράκια έχουν γίνει σχεδόν υποχρεωτικό συνοδευτικό μιας ζωής που θέλει να δηλώνει υγιής, οργανωμένη και κατά προτίμηση φωτογενής.
Oλα αυτά κοστίζουν
Σύγχρονες ευρωπαϊκές μελέτες τοποθετούν το επιπλέον ελάχιστο ημερήσιο κόστος μιας ισορροπημένης διατροφής περίπου μεταξύ 2,5 και 6 ευρώ ανά άτομο, ακόμη και με προσεκτικές αγορές, ενώ σε πραγματικές τιμές ραφιού το ποσό μπορεί εύκολα να ανέβει αισθητά περισσότερο. Και αυτά πριν υπολογιστεί πλήρως η ακρίβεια των τελευταίων χρόνων όπου οι τιμές των τροφίμων στην Ευρώπη έχουν αυξηθεί πάνω από 40% μέσα σε μία δεκαετία. Για μια τετραμελή οικογένεια, η διαφορά ανάμεσα στο «να χορτάσουμε» και στο «να τρώμε σωστά» δεν είναι πια διατροφική λεπτομέρεια. Είναι κόκκινη γραμμή στον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Οι φθηνές θερμίδες είναι δυστυχώς παντού. Λευκό ψωμί, ζυμαρικά, γλυκά, snacks, έτοιμα γεύματα και κάθε είδους υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα προσφέρουν πολλή ενέργεια με σχετικά λίγα χρήματα. Αντίθετα, το καλό ψάρι, η ποιοτική πρωτεΐνη, τα φρούτα, τα λαχανικά και οι ξηροί καρποί απαιτούν συνήθως μεγαλύτερο ποσοστό του οικογενειακού προϋπολογισμού. Κι έτσι η θεωρητικά «προσωπική επιλογή» αποκτά μια περίεργη ταξική υποσημείωση. Είναι εύκολο να λες στον κόσμο να τρώει καλύτερα όταν το καλάθι του σούπερ μάρκετ δεν αποτελεί μαθηματική άσκηση επιβίωσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ, περίπου 2,7 δισεκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο δεν μπορούσαν το 2025 να αντέξουν οικονομικά μια υγιεινή διατροφή -σχεδόν ένας στους τρεις κατοίκους του πλανήτη. Και το μεγαλύτερο μέρος του κόστους μιας σωστής διατροφής προέρχεται ακριβώς από τις κατηγορίες που όλοι οι ειδικοί συνιστούν να αυξήσουμε: φρούτα, λαχανικά και τρόφιμα ζωικής προέλευσης. Η συμβουλή «φάτε καλύτερα» παραμένει σωστή, απλώς θα βοηθούσε αν συνοδευόταν πού και πού και από την ερώτηση «με τι λεφτά;».
Στην Ελλάδα η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή
Τα νοικοκυριά του χαμηλότερου εισοδηματικού 20% διαθέτουν περίπου το 32% της καταναλωτικής τους δαπάνης για τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά, όταν στο πλουσιότερο 20% το αντίστοιχο ποσοστό είναι μόλις 13,2%. Αν προσθέσει κανείς και τη στέγαση, περισσότερα από τα μισά χρήματα των φτωχότερων νοικοκυριών έχουν ήδη εξαφανιστεί πριν προλάβουμε να συζητήσουμε για organic blueberries και βιολογικό σολομό.
Και κάπου εδώ η υγιεινή διατροφή παύει να είναι απλώς ζήτημα υγείας και αποκτά τα χαρακτηριστικά κοινωνικού status. Το clean eating έγινε κοινωνικό παράσημο, η διατροφική πειθαρχία απόδειξη επιτυχίας και το άψογα οργανωμένο ψυγείο μια μικρή επίδειξη ανωτερότητας. Τα γεύματα φωτογραφίζονται, οι θερμίδες καταγράφονται με θρησκευτική ευλάβεια και ορισμένα superfoods αποκτούν ιδιότητες που παλαιότερα αποδίδαμε μόνο σε θαυματουργές εικόνες.
Ο σύγχρονος επιτυχημένος άνθρωπος οφείλει, ανάμεσα στα άλλα, να απορρίπτει τη ζάχαρη, να αναζητά σπάνιες πρωτεΐνες, να επιλέγει μόνο πιστοποιημένα προϊόντα και να διαθέτει αρκετό χρόνο ώστε όλα αυτά να παρουσιάζονται με τον κατάλληλο φωτισμό στο Instagram. Η διατροφή γίνεται έτσι όχι μόνο τρόπος φροντίδας του σώματος αλλά και τμήμα μιας κοινωνικής ταυτότητας. Το τι τρως αρχίζει να λέει ποιος είσαι, πόσο πειθαρχημένος είσαι και, κάποιες φορές, πόσα μπορείς να πληρώσεις για να το αποδείξεις. Η ταξική διαστρωμάτωση συνεχίζεται ακόμη και μέσα στο ίδιο το σούπερ μάρκετ, όπου μια μικρή κοινωνική αντιπαράθεση εκτυλίσσεται καθημερινά ανάμεσα στα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας και στα επώνυμα. Τα πρώτα εξακολουθούν να κουβαλούν τη ρετσινιά της φθηνής λύσης, της αναγκαστικής οικονομίας, σχεδόν μιας μικρής ομολογίας οικονομικής δυσχέρειας. Τα δεύτερα απολαμβάνουν την αίγλη του ονόματος, της διαφήμισης και της καλοσχεδιασμένης συσκευασίας, προσφέροντας στον αγοραστή τους μια διακριτική αίσθηση κοινωνικής ανωτερότητας. Κι ας μην υπάρχει απαραίτητα αντίστοιχη διαφορά στην ποιότητα ή στη θρεπτική τους αξία. Το παράδοξο είναι ότι ο ίδιος καταναλωτής που αισθάνεται άβολα αγοράζοντας ένα φθηνό γιαούρτι μπορεί να πληρώνει ευχαρίστως τα διπλάσια για ένα επώνυμο, με τη βεβαιότητα ότι μαζί με την πρωτεΐνη αγόρασε και μια υποψία σνομπισμού.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη ταξική πολυτέλεια, πολύ πιο αθόρυβη από τα χρήματα. Ο χρόνος. Για να τρως σωστά χρειάζεται να οργανώσεις γεύματα, να ψωνίσεις, να πλύνεις, να κόψεις, να μαγειρέψεις και, ιδανικά, να ξέρεις και τι κάνεις. Για κάποιον που δουλεύει δέκα ώρες, μετακινείται άλλες δύο και επιστρέφει σπίτι εξαντλημένος, η πίτσα, το έτοιμο φαγητό ή το delivery δεν είναι πάντα διατροφική αμέλεια, είναι αυτό που χωράει στην ημέρα του. Η υγιεινή διατροφή, όπως και το γυμναστήριο, χρειάζεται και εκείνη λίγο ελεύθερο χρόνο. Και ο ελεύθερος χρόνος ήταν και παραμένει ένα πολύτιμο αγαθό που δεν μοιράστηκε ποτέ ισότιμα.
Βέβαια, όλη αυτή η κουβέντα έχει και τη δική της παγίδα. Η σωστή διατροφή δεν προϋποθέτει απαραίτητα σολομό Νορβηγίας, berries από τα Ιμαλάια και συσκευασίες που μοιάζουν σχεδιασμένες για concept store. Όσπρια, αυγά, εποχικά λαχανικά, βρώμη και απλές τροφές της παραδοσιακής μεσογειακής κουζίνας μπορούν να δώσουν εξαιρετική διατροφική αξία χωρίς να απαιτούν καταναλωτικό δάνειο. Οι γιαγιάδες μας, χωρίς να το γνωρίζουν, έκαναν meal prep, plant-based διατροφή και sustainable cooking πολύ πριν οι όροι αποκτήσουν hashtags. Η μόνη διαφορά ήταν ότι έλεγαν τα ρεβίθια, ρεβίθια.
Αυτό όμως δεν αναιρεί τη μεγάλη εικόνα. Όσο το εισόδημα καθορίζει όχι μόνο πόσο τρως αλλά και τι ποιότητας τρόφιμα μπορείς να αγοράσεις, όσο ο χρόνος για μαγείρεμα αποτελεί προνόμιο και όσο το wellness μετατρέπεται σε ένα ακόμη αξεσουάρ κοινωνικής επιτυχίας, η διατροφή θα παραμένει κάτι πολύ περισσότερο από προσωπική επιλογή. Μέχρι να γίνει λοιπόν η σωστή διατροφή πραγματικά προσιτή, η ταξική πάλη θα συνεχίζεται και στο τραπέζι. Με μια ενδιαφέρουσα διαφορά από τις παλιές εποχές. Ο Μαρξ μάλλον δεν είχε υπολογίσει ότι κάποτε η επανάσταση θα έπρεπε να διαβάζει και την ένδειξη «χωρίς γλουτένη».
Eισαγωγική φωτογραφίa: Getty Images/Ideal Image