Δύο από τις πιο επιδραστικές φωνές της φιλοσοφίας συνεχίζουν να θέτουν το ίδιο ερώτημα: η ηθική οδηγεί στην ολοκλήρωση ή περιορίζει την ελευθερία;
Τι είναι τελικά καλό και τι κακό; Και, ακόμα περισσότερο, ποιος είναι ο ρόλος της ηθικής στις ζωές μας; Από τη μία βρίσκεται η σκέψη του Αριστοτέλη: καλοπροαίρετη, ανθρωποκεντρική, οριοθετημένη. Η αναζήτηση της ολοκλήρωσης του ανθρώπου έρχεται μέσα από τη διαρκή εκπαίδευση, την αίσθηση του δικαίου, την καλλιέργεια του θάρρους. Παράλληλα, για τον κλασικό φιλόσοφο η ηθική δεν επιβάλλεται αλλά είναι αποτέλεσμα άσκησης. Μια καθημερινή πράξη εσωτερικής ισορροπίας που οδηγεί τον άνθρωπο στην ολοκλήρωσή του.
Από την άλλη, ο Γερμανός φιλόσοφος Φρίντριχ Νίτσε έρχεται να ανατρέψει αυτή την άποψη. Η ηθική, για εκείνον, δεν είναι καθολική αλήθεια αλλά κοινωνική κατασκευή. Ένα σύστημα αξιών που ο ολοκληρωμένος άνθρωπος οφείλει να ξεπεράσει. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο προσεγγίσεις εκτείνεται ένα από τα πιο βαθιά φιλοσοφικά ερωτήματα: η κατάκτηση του σωστού είναι δρόμος προς την ολοκλήρωση ή τελικά περιορισμός της ανθρώπινης ελευθερίας; Παράλληλα, ο Νίτσε μας ωθεί να αναρωτηθούμε αν η ευπλαστότητα της ηθικής μπορεί τελικά να οδηγήσει στην ανηθικότητα. Παρά τη χρονική απόσταση αιώνων και τις πολιτισμικές διαφορές, οι δύο φιλόσοφοι μοιάζουν να συνομιλούν πάνω στο ίδιο πρόβλημα: πώς πρέπει να ζει κανείς και τι σημαίνει μια καλή ζωή;
Η ηθική ως άσκηση και μέτρο: η αρετή στον Αριστοτέλη
Ο Αριστοτέλης διαμόρφωσε τη σκέψη του γύρω στο 350 π.Χ., κυρίως μέσα από τα Ηθικά Νικομάχεια, ένα από τα σημαντικότερα έργα ηθικής φιλοσοφίας. «Η αρετή είναι μια έξη (σ.σ. σταθερή κατάσταση χαρακτήρα που αποκτάται με την επανάληψη), που προτιμά το μέσον, όπως αυτό καθορίζεται από τη λογική», έγραψε. Στον κόσμο του Αριστοτέλη, η ηθική είναι συνδεδεμένη με την ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος δεν γίνεται ενάρετος από τη γνώση αλλά από τη συνήθεια. Η αρετή κατακτάται μέσα από πράξεις και επανάληψη: «γινόμαστε δίκαιοι πράττοντας δίκαια». Με άλλα λόγια, είναι ένας τρόπος ζωής. Επίσης, για τον Έλληνα φιλόσοφο, η ευδαιμονία δεν είναι στιγμιαία ευτυχία αλλά αποτέλεσμα μιας ισορροπημένης ζωής. Το σημείο όπου ανακαλύπτεται το μέτρο ανάμεσα στις υπερβολές.
Όπως σημειώνει στα Ηθικά Νικομάχεια: «Γινόμαστε δίκαιοι πράττοντας δίκαια.» Για τον Αριστοτέλη, η ηθική δεν λειτουργεί περιοριστικά στον άνθρωπο. Πυροδοτεί την ανάγκη του για μόρφωση και χειραφέτηση. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να αναπτύξει με πληρότητα τις δυνατότητές του.
Πέρα από το καλό και το κακό: η ανατροπή των αξιών στον Νίτσε
Ο Νίτσε, αιώνες αργότερα, στα τέλη του 19ου αιώνα και κυρίως μέσα από έργα όπως το Πέρα από το καλό και το κακό (1886), αμφισβητεί ριζικά αυτή την προσέγγιση: «Δεν υπάρχουν ηθικά φαινόμενα, υπάρχουν μόνο ηθικές ερμηνείες των φαινομένων». Για εκείνον, οι ηθικές αξίες δεν είναι αιώνιες. Είναι προϊόν ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών. Η ηθική που παρουσιάζεται ως «καλή» συχνά δεν είναι παρά έκφραση αδυναμίας. Για τον Νίτσε, το «καλό» και το «κακό» δεν είναι αντικειμενικές αξίες αλλά ερμηνευτικά εργαλεία.
Ο Νίτσε δεν καλεί απλώς τον άνθρωπο να αμφισβητήσει και τελικά να ξεπεράσει τις έτοιμες αξίες, τον προκαλεί να δημιουργήσει τις δικές του. Η έννοια του «υπερανθρώπου» δεν αφορά την εξουσία πάνω στους άλλους αλλά την υπέρβαση των περιορισμών που επιβάλλει η παραδοσιακή ηθική. Η ζωή, για τον Νίτσε, δεν πρέπει να υπακούει σε κανόνες αλλά να εκφράζει δύναμη, δημιουργία και βούληση. Όπως γράφει στο «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα»: «Πρέπει να έχει κανείς χάος μέσα του για να γεννήσει ένα αστέρι που χορεύει». Εδώ αναδύεται η βαθύτερη αντίθεση των δύο φιλοσόφων. Για τον Αριστοτέλη, η ηθική είναι δρόμος προς την ολοκλήρωση του ανθρώπου. Για τον Νίτσε, η ηθική γίνεται εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί για να μπορέσει να γίνει πραγματικά ελεύθερος.
Κι όμως, οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι απόλυτα ασύμβατες, αναζητούν έναν τρόπο ζωής που να έχει νόημα. Ο Αριστοτέλης μέσα από την ισορροπία και την αρετή, ο Νίτσε μέσα από τη δημιουργία και την αγωνία της υπέρβασης των στερεοτύπων και των δεδομένων αξιών. Ίσως γι’ αυτό το δίλημμα παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα. Σε έναν κόσμο που κινείται ανάμεσα σε κανόνες και αμφισβήτηση, ο άνθρωπος καλείται να αποφασίσει: θα ακολουθήσει μια πορεία μέτρου και αρετής ή θα τολμήσει να δημιουργήσει τις δικές του αξίες αξιολογώντας το πεδίο της εμπειρίας;
Ανάμεσα στο μέτρο του Αριστοτέλη και την υπέρβαση του Νίτσε, το ερώτημα εξακολουθεί να μένει ανοιχτό: μπορεί κανείς να είναι πραγματικά ελεύθερος χωρίς όρια ή μήπως ακριβώς μέσα από αυτά γεννιέται η ελευθερία;
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum