Για την επέτειο του πρώτου τρύγου στην Επανομή, ο οινοποιός μιλά για τις αλλαγές που φέρνει το κλίμα στο αμπέλι, και τις ποικιλίες που ήθελαν χρόνια για να βρουν το κοινό τους.
Το 1981 ο Βαγγέλης Γεροβασιλείου άρχισε να ξαναφυτεύει τα 25 στρέμματα του οικογενειακού αμπελιού στην Επανομή. Είχε ήδη σπουδάσει οινολογία στο Μπορντό, δίπλα στον Emile Peynaud και είχε δουλέψει τη Μαλαγουζιά στο Domaine Porto Carras. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1986, έγινε ο πρώτος τρύγος στο οινοποιείο που είχε χτίσει μέσα στον αμπελώνα. Σήμερα ο αμπελώνας του Κτήματος είναι ενιαίος, φτάνει τα 1.100 στρέμματα και τα κρασιά του πωλούνται σε περισσότερες από 38 χώρες. Η επέτειος γιορτάστηκε με ένα διήμερο στις 7 και 8 Νοεμβρίου, με σύνθημα «40 χρόνια. Συνεχίζουμε». Τη λέξη «συνέχεια» ο ίδιος τη χρησιμοποίησε πολλές φορές και στη συζήτησή μας.
Ο Βαγγέλης Γεροβασιλείου δεν συνδέει τη συνέχεια μόνο με τη διαδοχή των γενεών. Τη βλέπει στη δουλειά της κάθε μέρας: στο αμπέλι, στο οινοποιείο, στις αποφάσεις, ακόμη και στον τρόπο που υποδέχονται τον κόσμο στο Κτήμα. Λέει επίσης ότι «τίποτα δεν ξεκινά πραγματικά από το μηδέν». Πριν από το Κτήμα υπήρχαν η αμπελουργική παράδοση της Επανομής, η οικογένεια και το σπιτικό κρασί, που ο πατέρας του έφτιαχνε ερασιτεχνικά. Από εκεί ξεκίνησαν και του έδωσαν τη δική τους κατεύθυνση. «Αυτή είναι για μένα η ουσία: να κρατάς ζωντανό ό,τι έχει αξία, χωρίς να φοβάσαι να το εξελίξεις».
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι αλλάζουν και πράγματα που για χρόνια έμοιαζαν δεδομένα. Στον αμπελώνα οι πρακτικές προσαρμόζονται στο κλίμα και στο οινοποιείο μπαίνουν νέες τεχνολογίες και τεχνικές. Αλλάζουν ακόμη και κρασιά που υπάρχουν από τα πρώτα χρόνια. Το Ερυθρό του Κτήματος, από τη σοδειά του 2026, θα γίνεται μόνο από Λημνιό. Με την απόφαση αυτή το βάρος πέφτει στην ελληνική ποικιλία και ο ίδιος τη συνδέει και με τις νέες κλιματικές συνθήκες. Την ίδια περίοδο το Λευκό και το Ερυθρό αλλάζουν ετικέτες, σε σχεδιασμό του Σίμου Σαλτιέλ (Red Creative) με βάση μια χειροποίητη ακουαρέλα. Οι νέες ετικέτες μπαίνουν πρώτα στο Ερυθρό 2023, που κυκλοφόρησε πρόσφατα, και στο Λευκό 2026, που βγαίνει στην αγορά στις 17 Νοεμβρίου.
Η πιο δύσκολη αλλαγή όμως, όπως λέει, είναι προσωπική. «Όταν έχεις δημιουργήσει κάτι και για πολλά χρόνια είσαι παρών σχεδόν σε κάθε απόφαση, πρέπει κάποια στιγμή να μάθεις να αφήνεις χώρο. Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο». Πιστεύει ότι ο Αργύρης, η Μαριάνθη και η Βασιλική μπορούν να συνεχίσουν όσα έφτιαξε με τη σύζυγό του, Σόνια, «όχι για να το κάνουν όπως ακριβώς το κάναμε εμείς, αλλά για να του δώσουν τη δική τους συνέχεια».
Το κλίμα στον αμπελώνα
Όταν τον ρωτάμε τι τον ανησυχεί περισσότερο για τον αμπελώνα της Επανομής, απαντά αμέσως: η κλιματική αλλαγή. Είναι η μεγαλύτερη αλλαγή που έχουν δει, κυρίως τα τελευταία είκοσι χρόνια. «Δεν μιλάμε πλέον για κάτι θεωρητικό ή για μια πρόβλεψη του μέλλοντος. Τη βλέπουμε καθημερινά μέσα στον αμπελώνα». Γι’ αυτό έχουν αλλάξει αρκετές πρακτικές. Η άρδευση έγινε υπόγεια. Το φύλλωμα το διαμορφώνουν ώστε να σκιάζει καλύτερα τα σταφύλια. Η φυσική χλωρίδα μένει ανάμεσα στις σειρές. Εξετάζουν επίσης υποκείμενα που αντέχουν περισσότερο στη ζέστη και στην ξηρασία. Οι ελληνικές ποικιλίες μελετώνται πιο προσεκτικά ως προς το πώς προσαρμόζονται και στις νέες φυτεύσεις προτιμώνται πλέον οι ανθεκτικότερες.
Το Κτήμα κάνει και πειραματικές δοκιμές μαζί με επιστήμονες, ανάμεσά τους ο ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός, «γιατί θέλουμε πρώτα να καταλάβουμε τι συμβαίνει και στη συνέχεια να αποφασίσουμε πώς θα αντιδράσουμε». Δεν ισχυρίζεται ότι έχουν βρει λύση. «Θα ήταν επιπόλαιο να πούμε ότι έχουμε βρει τη λύση. Ο αμπελώνας σε μαθαίνει ότι δεν έχεις ποτέ όλες τις απαντήσεις». Προς το παρόν παρατηρούν, καταγράφουν και προσαρμόζονται, με στόχο πάντα την ποιότητα του σταφυλιού και του κρασιού.
Είκοσι χρόνια για τη Μαλαγουζιά
Για τον Βαγγέλη Γεροβασιλείου, όταν σώζεται μια ελληνική ποικιλία, «διασώζεται ένα μικρό κομμάτι της οινικής μας ιστορίας». Αυτό το θεωρεί σήμερα και σημαντικό πλεονέκτημα για την ελληνική οινοποιία. Δεν αρκεί όμως μια ποικιλία να είναι σπάνια για να επενδύσει σε αυτή. Πρέπει να πιστεύει ότι μπορεί να δώσει ποιότητα, ότι ταιριάζει στον τόπο και κυρίως ότι μπορεί να βγάλει κρασιά με δική τους ταυτότητα. Η Μαλαγουζιά είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Όταν ξεκίνησε η προσπάθεια, καμία αγορά δεν τη ζητούσε, και χρειάστηκαν πάνω από είκοσι χρόνια για να φτάσει εκεί που είναι σήμερα. Ο Βίβλινος δεν έχει καθιερωθεί ακόμη, αν και έχουν περάσει χρόνια από τότε που τον διέσωσε ο Βασίλης Τσακτσαρλής στο Κτήμα Βιβλία Χώρα.
Πώς καταλαβαίνει πότε αξίζει να επιμείνει και πότε όχι; «Χρειάζεται υπομονή, αλλά όχι δογματισμός», απαντά. Αν με τα χρόνια μια ποικιλία προσαρμόζεται και δίνει κρασιά που δείχνουν τις δυνατότητές της, η επιμονή αξίζει. «Αν τα δεδομένα σού δείχνουν το αντίθετο, πρέπει να έχεις και την ωριμότητα να επανεξετάσεις την επιλογή σου».
Από το Παγγαίο ως τη Θηρασιά
Τα υπόλοιπα οινοποιεία δημιουργήθηκαν κυρίως μαζί με τον Βασίλη Τσακτσαρλή, που ο Γεροβασιλείου τον περιγράφει ως «εξαιρετικό οινολόγο αλλά, πάνω απ’ όλα, έναν πολύ καλό φίλο και συνεργάτη». Γνωρίστηκαν όταν ο Τσακτσαρλής έκανε τους πρώτους του τρύγους στο Κτήμα, και η σχέση τους εξελίχθηκε σε κοινή δουλειά. Εκτός από το Κτήμα Βιβλία Χώρα, έφτιαξαν μαζί το Κτήμα Δύο Ύψη στην Ηλεία, το Μικρό Κτήμα Τίτου στη Γουμένισσα και, με την Ιωάννα Βαμβακούρη, τη Μικρά Θήρα στη Θηρασιά. Τους ενώνει, λέει, η ίδια αντίληψη για το κρασί, αλλά και κοινές αρχές για την ηθική και τις σχέσεις με τους ανθρώπους. Το πιο δύσκολο σε αυτή την ανάπτυξη είναι «να αντισταθείς στην ευκολία μιας επιτυχημένης συνταγής και να μην προσπαθήσεις να την αντιγράψεις παντού». Κάθε τόπος έχει τις δικές του ποικιλίες, το δικό του κλίμα και τους δικούς του ανθρώπους, και θέλει κάθε κτήμα να έχει τη δική του προσωπικότητα. «Η κοινή γραμμή δεν πρέπει να είναι ότι όλα τα κρασιά μοιάζουν». Αυτό που πρέπει να έχουν κοινό είναι η απαίτηση για ποιότητα και ο σεβασμός στον τόπο.
Τονίζει επίσης ότι μια τέτοια επένδυση δημιουργεί θέσεις εργασίας και οικονομική δραστηριότητα στην περιοχή. «Η επιτυχία ενός Κτήματος έχει πραγματική αξία όταν ένα μέρος της επιστρέφει και στον τόπο που το φιλοξενεί». Στο επετειακό διήμερο παρουσιάστηκαν κρασιά και από αυτά τα κτήματα. Ανάμεσά τους ήταν ο Όβηλος Λευκός 2017 του Βιβλία Χώρα και ο Πεντάλοφος 2022 του Μικρού Κτήματος Τίτου, που είναι νέα κυκλοφορία. Από το Δύο Ύψη παρουσιάστηκαν τρία νέα κρασιά: Κυδωνίτσα 2025, Μαυροδάφνη 2022 και Βερτζαμί 2022.
Ένα μουσείο από τα ανοιχτήρια του Μπορντό
«Για μένα το κρασί δεν ήταν ποτέ μόνο το περιεχόμενο μιας φιάλης. Είναι γη, άνθρωποι, ιστορία, γεωργία, γεύση, μνήμη. Είναι μέρος ενός πολιτισμού». Η συλλογή που έγινε τελικά το Μουσείο Οίνου ξεκίνησε από προσωπικό ενδιαφέρον, όχι από σχέδιο για μουσείο. Πρώτα μάζευε ανοιχτήρια όσο ήταν στο Μπορντό. Ύστερα πρόσθεσε παλιά εργαλεία και αντικείμενα από την Επανομή και αργότερα έργα σύγχρονης τέχνης. Σήμερα το μουσείο, η τέχνη, η κουζίνα και η φιλοξενία είναι για εκείνον διαφορετικοί τρόποι να μιλήσει για το κρασί. «Δεν θέλω ο επισκέπτης να έρχεται απλώς για να δοκιμάσει μερικά κρασιά και να φύγει. Θέλω να έχει λόγους να σταθεί, να παρατηρήσει, να ρωτήσει, να ανακαλύψει έναν τόπο και την ιστορία του».
Βλέπει ότι έχει αλλάξει και ο ίδιος ο επισκέπτης. Είναι πιο ενημερωμένος και θέλει να μάθει από πού έρχεται το κρασί, από ποια ποικιλία και ποιοι το φτιάχνουν. Αυτό βοηθά ιδιαίτερα το ελληνικό κρασί, γιατί, όπως λέει, το μεγάλο του πλεονέκτημα είναι «ακριβώς οι διαφορετικοί τόποι, οι γηγενείς ποικιλίες και οι ιστορίες που έχουμε να αφηγηθούμε».
«Έχουν δικαίωμα να κάνουν και τα δικά τους λάθη»
Τα παιδιά μεγάλωσαν μέσα στο Κτήμα. Εκείνος και η Σόνια φρόντισαν όμως να μην τα πιέσουν να μπουν στην επιχείρηση. Το ότι τελικά επέλεξαν να συνεχίσουν είναι για τους δύο «μεγάλη χαρά». Του είναι πιο εύκολο να τους μεταδώσει όσα ξέρει παρά «να δεχτείς ότι δεν χρειάζεται να σκέφτονται όπως εσύ για να υπηρετούν τις ίδιες αξίες». Για έναν ιδρυτή που επί χρόνια αποφάσιζε γρήγορα και συχνά μόνος του, γιατί έτσι χτίστηκε η επιχείρηση, η αλλαγή αυτή γίνεται σε στάδια. «Κάποια στιγμή, όμως, πρέπει να περάσεις από το “εγώ αποφασίζω” στο “συζητάμε και αποφασίζουμε μαζί” και, σταδιακά, στο “εμπιστεύομαι κάποιον άλλο να αποφασίσει”. Ως παράδειγμα δίνει την καμπάνια των 40 χρόνων και τις εκδηλώσεις της. Ήταν, λέει, πρωτοβουλία των παιδιών και της ομάδας, χωρίς τη δική του συμμετοχή. Δουλεύουν όλοι μαζί εδώ και αρκετά χρόνια, και το καθένα από τα παιδιά έχει πια τον δικό του τομέα: την οινοποίηση, το προσωπικό, την επικοινωνία ή την εμπειρία του επισκέπτη.
Δεν κρύβει ότι μερικές φορές διαφωνεί ή πιστεύει ότι ο ίδιος θα έκανε κάτι αλλιώς. «Έχω μάθει όμως να τους εμπιστεύομαι και, κυρίως, να αναγνωρίζω ότι σε ορισμένα θέματα ίσως γνωρίζουν πλέον περισσότερα από εμένα». Αν μια απόφαση δεν βγει σωστή, το δέχεται: έχουν δικαίωμα να κάνουν και τα δικά τους λάθη. «Κι εμείς κάνοντας λάθη μάθαμε και εξελιχθήκαμε». Τους κρατά μαζί το ότι έχουν τις ίδιες αρχές και τον ίδιο στόχο. «Μπορεί να διαφωνούμε στον δρόμο που θα ακολουθήσουμε, αλλά ξέρουμε όλοι πού θέλουμε να φτάσουμε».
Η γραφειοκρατία μένει
Όταν ξεκινούσε, στην ελληνική αγορά κυριαρχούσαν τα ημίγλυκα και το χύμα κρασί, η ρετσίνα είχε κακή φήμη και η ξενομανία ήταν έντονη. «Υπήρχε συχνά η αντίληψη ότι το ξένο ήταν σχεδόν αυτονόητα καλύτερο». Όσα έγιναν από τότε τα χαρακτηρίζει «εντυπωσιακά». Σήμερα υπάρχουν καταρτισμένοι οινολόγοι και αμπελουργοί, ελληνικές ποικιλίες που κερδίζουν διεθνή αναγνώριση και παραγωγοί που πιστεύουν περισσότερο στον τόπο τους. Το Κτήμα θα στραφεί ακόμη περισσότερο στις ελληνικές ποικιλίες τα επόμενα χρόνια, τόσο με νέες φυτεύσεις όσο και αλλάζοντας τα ίδια του τα κρασιά.
Περίμενε όμως ότι μέχρι σήμερα θα είχε περιοριστεί η γραφειοκρατία, η οποία κατά τον ίδιο «εξακολουθεί να αφαιρεί πολύτιμο χρόνο και ενέργεια από τους ανθρώπους που θέλουν να παράγουν, να επενδύσουν και να δημιουργήσουν». Για την επόμενη δεκαετία θέλει ένα σταθερό, απλό και μακροπρόθεσμο πλαίσιο για τον αμπελώνα, που τώρα πρέπει να αντιμετωπίσει και την κλιματική αλλαγή. Πιστεύει ότι η γνώση και η ποιότητα που έλειπαν όταν ξεκινούσε υπάρχουν πλέον. «Το επόμενο βήμα είναι να διασφαλίσουμε ότι ο ίδιος ο ελληνικός αμπελώνας θα μπορέσει να παραμείνει ζωντανός και παραγωγικός για τις επόμενες γενιές».
www.gerovassiliou.gr