Γιατί το σχολείο δεν προετοιμάζει τους μαθητές για το μέλλον

«Γιατί το σχολείο δεν προετοιμάζει τα παιδιά για τον πραγματικό κόσμο; Τι λείπει;» ήταν το ερώτημα που έθεσε χρήστης της πλατφόρμας Quora πριν από περίπου δέκα χρόνια. Στο δίκτυο που λειτουργεί με τη μορφή ερωταπαντήσεων, το ζήτημα της εκπαίδευσης προβλημάτιζε ήδη έντονα τους Αμερικανούς χρήστες. Οι απαντήσεις που δόθηκαν ήταν ποικίλες και συχνά αντικρουόμενες. Κάποιοι, σε υπερβολικούς και συνωμοσιολογικούς τόνους, επέρριπταν ευθύνες στο υπουργείο Παιδείας, υποστηρίζοντας ότι το σύστημα «ισοπεδώνει» τις ικανότητες των μαθητών και εσκεμμένα «έφερε τους έξυπνους στο επίπεδο των ανόητων».

Σύμφωνα με τον Βρετανό παιδαγωγό Σερ Κεν Ρόμπινσον, η δημιουργικότητα είναι εξίσου σημαντική όσο η γραφή κι η ανάγνωση και τα παιδιά είναι εκ φύσεων δημιουργικά, αλλά το σχολείο τα διδάσκει συστηματικά να μην είναι.

Άλλοι θεωρούσαν ότι τα σχολεία εξακολουθούν να βασίζονται σε ένα μοντέλο της δεκαετίας του 1940, το οποίο προετοιμάζει τους μαθητές για ρόλους σε γραμμές παραγωγής. Μια πιο νηφάλια προσέγγιση υποστήριζε ότι το σχολείο αποτυγχάνει να προετοιμάσει τα παιδιά για την ενήλικη ζωή, καθώς δεν τα εξοπλίζει με βασικές δεξιότητες: οικονομικό εγγραμματισμό, υγιεινές επιλογές ζωής, γνώσεις για το μηχανισμό των εκλογών, κατανόηση διαφορετικών πολιτισμών και θρησκειών, προσαρμογή στις τεχνολογικές εξελίξεις και, ίσως το σημαντικότερο, διαχείριση της αποτυχίας.

Από το 2016 έως σήμερα, οι αλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί στον χώρο της εκπαίδευσης, τουλάχιστον σε διεθνές επίπεδο, παραμένουν περιορισμένες. Παρά τις επιμέρους μεταρρυθμίσεις, το βασικό μοντέλο διδασκαλίας εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να στηρίζεται στη μετάδοση γνώσης και την αξιολόγηση μέσω εξετάσεων. Μπορεί στο παρελθόν η εκπαίδευση να σχεδιάστηκε για να διαμορφώσει αξιόπιστους εργαζόμενους, ανθρώπους που ακολουθούν οδηγίες, απομνημονεύουν πληροφορίες και ολοκληρώνουν εργασίες, όμως αυτό το μοντέλο συχνά «θάβει» τη δημιουργικότητα, τη φαντασία και την ευελιξία.

Η δημιουργικότητα χρήσιμη όσο η γραφή κι η ανάγνωση
Ο Βρετανός παιδαγωγός και συγγραφέας Σερ Κεν Ρόμπινσον πριν 20 χρόνια επισήμανε ότι τα σχολεία «σκοτώνουν τη δημιουργικότητα», τονίζοντας πως το εκπαιδευτικό σύστημα τιμωρεί το λάθος αντί να το αντιμετωπίζει ως αναπόσπαστο μέρος της μάθησης. Σε ομιλία του στο TedX το 2006 -που συγκέντρωσε 24 εκατ. views YouTube και 77 εκατ. στην επίσημη ιστοσελίδα- σχολίασε ότι κανείς δε γνωρίζει πώς θα είναι ο κόσμος τα επόμενα πέντε χρόνια και παρ΄όλα αυτά, στόχος είναι να εκπαιδευτούν τα παιδιά για κάτι που δε μπορεί να προβλεφθεί. Συμπλήρωσε, δε, ότι η δημιουργικότητα είναι εξίσου σημαντική όσο η γραφή κι η ανάγνωση και τόνισε ότι τα παιδιά είναι εκ φύσεων δημιουργικά, αλλά το σχολείο τα διδάσκει συστηματικά να μην είναι.

Το φαινόμενο το απέδωσε στο στιγματισμό του λάθους, το οποίο σύμφωνα με το εκπαιδευτικό σύστημα είναι το χειρότερο που μπορεί κανείς να κάνει. Κατά συνέπεια οι άνθρωποι στερούνται των δημιουργικών ικανοτήτων τους. Η βαθύτερη αιτία αυτού του φαινομένου, κατά τον Ρόμπινσον, είναι ότι τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα αποτελούν προϊόν της εκβιομηχάνισης και δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετούν τις ανάγκες των βιομηχανικών οικονομιών.
Στο ίδιο μήκος κύματος ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) που αναφέρει ότι οι δεξιότητες του 21ου αιώνα, όπως η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η συνεργασία και η προσαρμοστικότητα, είναι εξίσου σημαντικές με τις ακαδημαϊκές γνώσεις και προετοιμάζουν τους μαθητές για τις καινοτομίες και ταυτόχρονα βελτιώνουν την ευημερία τους. Ωστόσο, οι εκπαιδευτικοί συχνά δεν διαθέτουν καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να καλλιεργήσουν τις δεξιότητες αυτές στο πλαίσιο της διδασκαλίας των μαθημάτων. Ομοίως, τα εκπαιδευτικά συστήματα σπάνια έχουν θεσπίσει μεθόδους για τη συστηματική αξιολόγηση της απόκτησης δημιουργικότητας και κριτικής σκέψης από τους μαθητές.

Tο σχολείο αποτυγχάνει να προετοιμάσει τα παιδιά για την ενήλικη ζωή, καθώς δεν τα εξοπλίζει με βασικές δεξιότητες.

Παράλληλα, εκθέσεις του World Economic Forum προβλέπουν ότι πολλούς από τους σημερινούς ρόλους εργασίας θα μεταβληθούν δραστικά τα επόμενα χρόνια, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την ικανότητα διαρκούς μάθησης. Επιπλέον, η έλλειψη πρακτικής εκπαίδευσης αποτελεί ένα από τα πιο συχνά αναφερόμενα κενά. Σε πολλές χώρες, οι μαθητές ολοκληρώνουν τη σχολική τους πορεία χωρίς να έχουν διδαχθεί βασικά ζητήματα καθημερινής ζωής, όπως η διαχείριση προσωπικών οικονομικών, η κατανόηση συμβάσεων ή ακόμη και στοιχειώδεις δεξιότητες αυτονομίας. Το αποτέλεσμα είναι μια έντονη ασυμφωνία μεταξύ σχολικής γνώσης και πραγματικών αναγκών.

Αργά αντανακλαστικά σε έναν κόσμο που αλλάζει
Τι λείπει, λοιπόν; Το βασικό πρόβλημα μοιάζει να είναι η αργή προσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία. Η εκπαίδευση εξακολουθεί να δίνει έμφαση στο «τι να σκέφτεται» κανείς, αντί στο «πώς να σκέφτεται». Και όσο αυτή η ισορροπία δεν μεταβάλλεται, το χάσμα μεταξύ σχολείου και πραγματικής ζωής θα παραμένει.
Μέσα στην τάξη δίνεται έμφαση στη σωστή απάντηση αντί στις ερωτήσεις που οδηγούν σε βαθύτερο συλλογισμό. Δίνεται μεγαλύτερο βάρος στην απομνημόνευση και όχι στη διερεύνηση, ή την ανεξάρτητη κρίση, όπως επισημαίνει το Davidson Institute στις ΗΠΑ. Όσο για τις εξετάσεις, το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στη σημασία που τους αποδίδουμε, αλλά και στο ότι πρόκειται για πολύ περιορισμένα εργαλεία για την αξιολόγηση της πραγματικής νοημοσύνης και δημιουργικότητας. Όλα αυτά την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των τεχνολογικών καινοτομιών μοιάζουν παρωχημένα και ασύμβατα με τις δεξιότητες που θα χρειαστούν οι ενήλικες του αύριο.

Ποια τα εφόδια που μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα
Ο Κόντι Τζέφερσον, σύμβουλος σταδιοδρομίας, επιχειρηματίας, πρώην πάστορας και ιδρυτής του προγράμματος Embrace The Lion για την εξισορρόπηση επαγγελματικής επιτυχίας με την προσωπική ευτυχία, αναφέρει ότι οι πιο χρήσιμοι άνθρωποι στο μέλλον δε θα είναι οι υπάλληλοι, αλλά εκείνοι που θα κατανοούν το πρόβλημα πριν αναζητήσουν λύσεις. Σύμφωνα με τον ειδικό, οι άνθρωποι του αύριο θα πρέπει είναι ικανοί να διακρίνουν μοτίβα που άλλοι παραβλέπουν, να θέτουν καλύτερες ερωτήσεις, να ανιχνεύουν νέες λύσεις, να δημιουργούν συστήματα αντί να τα ακολουθούν.

Όσο για την τεχνητή νοημοσύνη, αναφέρει πως παρά τη χρήση της, οι άνθρωποι θα εξακολουθούν να αποφασίζουν ποια προβλήματα αξίζει να λυθούν. Επομένως, τι πρέπει πραγματικά να διδάξουμε στα παιδιά μας; Ο ειδικός απορρίπτει την απομνημόνευση, τις τυποποιημένες εξετάσεις και την υπακοή. Αντιθέτως συστήνει τη διδασκαλία ικανοτήτων που οι μηχανές δε μπορούν να αντικαταστήσουν. «Διδάξτε στα παιδιά σας πώς να σκέφτονται. Λογική, φιλοσοφία, κριτική σκέψη. Οι περισσότεροι ενήλικες ξέρουν να σκέφτονται. Πολύ λίγοι ξέρουν πώς να σκέφτονται ανεξάρτητα. Οι ανεξάρτητοι στοχαστές θα ηγηθούν της επόμενης εποχής», επισημαίνει. Συνεχίζοντας τονίζει ότι πρέπει να μάθουν πώς να ηγούνται, γιατί μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να διαχειρίζεται συστήματα, όμως, ο κόσμος θα εξακολουθεί να χρειάζεται ηγέτες που να επικοινωνούν το όραμα, να αντιμετωπίζουν συγκρούσεις, να χτίζουν εμπιστοσύνη.

Στόχος, επισημαίνει, δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που μπορούν να περάσουν εξετάσεις, αλλά να μπορούν να χτίσουν το μέλλον. Εξάλλου, δε χρειαζόμαστε απλώς πιο έξυπνους ανθρώπους, αλλά ανθρώπους με κοινή κατεύθυνση κι οι γονείς που θα το καταλαβαίνουν θα δώσουν στα παιδιά τους ένα εξαιρετικό προβάδισμα.

Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image