«Τα ψάρια έχουν μνήμη μόλις τριών δευτερολέπτων». Για χρόνια η φράση αυτή επαναλαμβανόταν σχεδόν ως επιστημονικό δεδομένο. Σήμερα, όμως, οι βιολόγοι συμφωνούν ότι πρόκειται για μύθο.
Οι σύγχρονες έρευνες αποκαλύπτουν έναν υποβρύχιο κόσμο πολύ πιο σύνθετο απ’ όσο πιστεύαμε. Στην Ελλάδα, μάλιστα, το ενδιαφέρον για τα ψάρια έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια. Η εξάπλωση ξενικών ειδών, όπως ο λαγοκέφαλος και το λεοντόψαρο, έχει στρέψει το βλέμμα όχι μόνο στις επιπτώσεις που έχουν στα θαλάσσια οικοσυστήματα, αλλά και στην ίδια τη συμπεριφορά των ψαριών, την οποία η επιστήμη εξακολουθεί να μελετά. Μελέτες δείχνουν ότι πολλά είδη ψαριών μπορούν να μαθαίνουν, να θυμούνται, να αναγνωρίζουν άλλα άτομα του είδους τους ή ακόμη και ψάρια άλλων ειδών, αλλά και να συνεργάζονται μεταξύ τους. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι διαθέτουν συνείδηση όπως ο άνθρωπος. Σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλός τους είναι πολύ πιο σύνθετος απ’ όσο πιστεύαμε μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες.
Ο μύθος της μνήμης των τριών δευτερολέπτων
Δεν υπάρχει καμία επιστημονική μελέτη που να αποδεικνύει ότι τα ψάρια ξεχνούν μέσα σε τρία δευτερόλεπτα. Αντίθετα, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ακριβώς το αντίθετο. Ο καθηγητής Culum Brown, βιολόγος στο Macquarie University της Αυστραλίας και ένας από τους κορυφαίους ερευνητές στη γνωστική συμπεριφορά των ψαριών, επισημαίνει στην ανασκόπησή του στο Animal Cognition ότι τα ψάρια διαθέτουν γνωστικές ικανότητες οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις είναι αντίστοιχες ή και ανώτερες από αυτές άλλων σπονδυλωτών. Όπως έχει πει και ο ίδιος, τα ψάρια είναι πολύ πιο έξυπνα απ’ όσο συνήθως τους αναγνωρίζουμε, υπογραμμίζοντας ότι η εικόνα που έχουμε γι’ αυτά απέχει σημαντικά από την πραγματικότητα. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ιδέα ότι τα ψάρια έχουν τόσο βραχύβια μνήμη αποτελεί πλέον έναν μύθο που δεν υποστηρίζεται από την επιστήμη.
Πειράματα έχουν δείξει ότι ψάρια μπορούν να θυμούνται διαδρομές, περιοχές όπου βρίσκουν τροφή, σημεία όπου έχουν δεχθεί επίθεση από θηρευτές, αλλά και να συνδέουν συγκεκριμένα οπτικά ή ηχητικά ερεθίσματα με μια ανταμοιβή ακόμη και έπειτα από εβδομάδες ή μήνες. Ακόμη και τα χρυσόψαρα, που συχνά γίνονται αντικείμενο αστεϊσμών, μπορούν να εκπαιδευτούν για να εκτελούν συγκεκριμένες εργασίες και να τις θυμούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Πολύ πιο έξυπνα απ’ όσο φανταζόμασταν
Η μνήμη είναι μόνο μία πτυχή της νοημοσύνης των ψαριών. Οι σολομοί επιστρέφουν με εντυπωσιακή ακρίβεια στα ποτάμια όπου γεννήθηκαν, αξιοποιώντας την όσφρηση αλλά και το μαγνητικό πεδίο της γης ως φυσική «πυξίδα». Άλλα είδη, αναγνωρίζουν τους γείτονές τους, δημιουργούν κοινωνικές ιεραρχίες και αλλάζουν συμπεριφορά ανάλογα με τις προηγούμενες εμπειρίες τους. Τεκμηριωμένες παρατηρήσεις έχουν δείξει ότι ορισμένοι ροφοί συνεργάζονται με γιγάντια χέλια (moray eels) κατά τη διάρκεια του κυνηγιού. Κάθε είδος εκμεταλλεύεται τα διαφορετικά πλεονεκτήματά του, αυξάνοντας τις πιθανότητες επιτυχίας. Πρόκειται για μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές συνεργασίας που έχουν καταγραφεί σε ψάρια.
Ακόμη πιο εντυπωσιακά είναι τα ευρήματα για τα τροπικά cleaner wrasse, μικρά ψάρια που απομακρύνουν παράσιτα από μεγαλύτερα ψάρια στους κοραλλιογενείς υφάλους. Οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι αναγνωρίζουν τους «πελάτες» τους και προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με το ποιος τα παρακολουθεί, σαν να ενδιαφέρονται για τη φήμη τους. Όταν υπάρχουν πολλά ψάρια σε αναμονή, συμπεριφέρονται πιο «έντιμα», αποφεύγοντας να εξαπατήσουν τους «πελάτες».
Το πείραμα που δίχασε την επιστημονική κοινότητα
Το 2019, ο βιολόγος Masanori Kohda και η ομάδα του, τότε στο Osaka City University, δημοσίευσαν στο PLOS Biology μία μελέτη που προκάλεσε παγκόσμια συζήτηση. Οι ερευνητές υπέβαλαν τα cleaner wrasse στο λεγόμενο «τεστ του καθρέφτη», το οποίο χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για να εξεταστεί αν ένα ζώο αναγνωρίζει το είδωλό του. Τα ψάρια, βλέποντας μέσω του καθρέφτη ένα σημάδι που έμοιαζε με παράσιτο στο σώμα τους, προσπάθησαν να το αφαιρέσουν τρίβοντας το σώμα τους σε βράχους. Τα αποτελέσματα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ορισμένοι επιστήμονες υποστήριξαν ότι τα ψάρια έδειξαν μια μορφή αυτοαναγνώρισης. Άλλοι αντέτειναν ότι το τεστ ίσως δεν είναι κατάλληλο για την αξιολόγηση τόσο διαφορετικών οργανισμών και ότι η συμπεριφορά τους μπορεί να εξηγείται διαφορετικά. Ακόμη και σήμερα, η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.
Έχουν τελικά συνείδηση;
Εδώ η επιστήμη αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις. Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι τα ψάρια διαθέτουν πολύ πιο ανεπτυγμένες γνωστικές ικανότητες απ’ όσες τους αποδίδαμε στο παρελθόν. Μαθαίνουν από τις εμπειρίες τους, λαμβάνουν αποφάσεις, επιλύουν προβλήματα και προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Ωστόσο, το αν αυτές οι ικανότητες συνοδεύονται από συνειδητή εμπειρία παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ανοιχτά ερωτήματα της νευροβιολογίας. Ο ίδιος ο Culum Brown υποστηρίζει ότι τα στοιχεία για τη μάθηση, τη συμπεριφορά και την αντίληψη των ψαριών είναι πλέον τόσο ισχυρά, ώστε θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με την ίδια σοβαρότητα που αντιμετωπίζονται και τα υπόλοιπα σπονδυλωτά όσον αφορά την ευζωία τους.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί νευροεπιστήμονες επισημαίνουν ότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή δεδομένα για να ισχυριστούμε με βεβαιότητα ότι τα ψάρια βιώνουν τη συνείδηση με τρόπο αντίστοιχο των θηλαστικών. Το μόνο βέβαιο είναι ότι οι παλιοί μύθοι έχουν πλέον καταρριφθεί. Το αν οι γνωστικές αυτές ικανότητες συνιστούν μορφή συνείδησης παραμένει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ανοιχτά ερωτήματα της σύγχρονης βιολογίας.
Ίσως τελικά να τα είχαμε υποτιμήσει
Για την Ελλάδα, όπου οι θάλασσες συγκαταλέγονται στις πλουσιότερες της Μεσογείου σε θαλάσσια βιοποικιλότητα, η κατανόηση της συμπεριφοράς των ψαριών δεν αποτελεί μόνο επιστημονική περιέργεια. Είναι απαραίτητη για τη διατήρηση των οικοσυστημάτων, τη διαχείριση των αλιευμάτων και την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων που δημιουργούν η κλιματική αλλαγή και η εξάπλωση ξενικών ειδών. Για πολλά χρόνια θεωρούσαμε τα ψάρια απλούς οργανισμούς που καθοδηγούνται αποκλειστικά από το ένστικτο. Σήμερα, η εικόνα αυτή αλλάζει. Οι έρευνες αποκαλύπτουν ζώα που θυμούνται, μαθαίνουν, συνεργάζονται, προσαρμόζονται και εκπλήσσουν ακόμη και τους ίδιους τους επιστήμονες.
Το αν διαθέτουν συνείδηση ίσως χρειαστεί ακόμη χρόνια έρευνας για να απαντηθεί. Εκείνο που γνωρίζουμε ήδη, όμως, είναι ότι ο υποβρύχιος κόσμος είναι πολύ πιο πολύπλοκος απ’ όσο πιστεύαμε. Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο λάθος μας να ήταν ότι για δεκαετίες υποτιμούσαμε έναν κόσμο που μόλις τώρα αρχίζουμε πραγματικά να κατανοούμε.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image