Η αγορά της πολυτέλειας βρήκε το επόμενο προϊόν της. Δεν είναι ένα αυτοκίνητο, ένα ιδιωτικό αεροπλάνο ή ένα αριστούργημα της τέχνης. Η μάχη κατά της ανθρώπινης φθαρτότητας είναι πια βιομηχανία.
Κάποτε οι πλούσιοι αγόραζαν γιοτ, ιδιωτικά αεροπλάνα, νησιά. Σήμερα επενδύουν στο μοναδικό αγαθό που δεν μπορούσαν ποτέ να αγοράσουν: περισσότερο χρόνο ζωής. Ο Μπράιαν Τζόνσον ενσαρκώνει το ιδανικό παράδειγμα. Στα 48 του σήμερα, ο Αμερικανός επιχειρηματίας δεν μιλά απλώς για μια καλύτερη τρίτη ηλικία. Το σύνθημά του είναι πιο απόλυτο: «Don’t die» -να μην πεθάνει. Θα τα καταφέρει; Ή καλύτερα, αν τα καταφέρει, θα είμαστε ζωντανοί να τον καμαρώσουμε;
Ο ιδρυτής της εταιρείας ηλεκτρονικών πληρωμών Braintree, την οποία πούλησε το 2013 στην PayPal έναντι περίπου 690 εκατ. ευρώ, αποφάσισε το 2021 να μετατρέψει τον εαυτό του σε εργαστήριο. Από τότε ξυπνά στις 4:30 το πρωί, καταπίνει περισσότερα από 100 χάπια και συμπληρώματα, υποβάλλεται σχεδόν καθημερινά σε εξετάσεις και ξοδεύει περίπου 1,7 εκατ. ευρώ τον χρόνο προσπαθώντας να καθυστερήσει τη γήρανση. Το σώμα του παρακολουθείται σαν χαρτοφυλάκιο. Ύπνος, γλυκόζη, λίπος, μυϊκή μάζα, δείκτες φλεγμονής, καρδιά, δέρμα, ούλα, ακόμη και οι νυχτερινές στύσεις μετατρέπονται σε δεδομένα. Τίποτα στην τύχη. Όλα πρέπει να μετρηθούν, να συγκριθούν, να βελτιωθούν.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι οι μετρήσεις του δείχνουν επιβράδυνση της βιολογικής του γήρανσης. Οι επικριτές του απαντούν ότι μετατρέπει την επιστήμη σε θέαμα. Πού το πρόβλημα; Οι θεαματικές επενδύσεις είχαν πάντα φωτογένεια. Γιατί όχι και οι επιστημονικές ανακαλύψεις που υπόσχονται να καθυστερήσουν τη γήρανση; Ο Τζόνσον ποζάρει παντού ως το πιο διάσημο πρόσωπο μιας βιομηχανίας που φιλοδοξεί να μετατρέψει τον χρόνο ζωής σε επενδυτικό προϊόν.
Mια πανάρχαια εμμονή
Η επιθυμία του ανθρώπου να διαπραγματευτεί με τον χρόνο έχει μακρύ βιογραφικό. Για χιλιάδες χρόνια, βασιλιάδες, αυτοκράτορες και αλχημιστές αναζητούσαν το ελιξίριο της αιωνιότητας. Ο Κινέζος αυτοκράτορας Τσιν Σι Χουάνγκ, ο οποίος έζησε από το 259 π.Χ. έως το 210 π.Χ., έστειλε αποστολές αναζητώντας το μυστικό της αθανασίας. Οι Ισπανοί εξερευνητές του 16ου αιώνα έψαχναν την Πηγή της Νεότητας. Κανείς δεν τη βρήκε. Η διαφορά είναι ότι σήμερα η αναζήτηση της αθανασίας χρηματοδοτείται με δισεκατομμύρια ευρώ. Και ότι η επιστήμη διαθέτει, πια, πρωτόγνωρα δεδομένα και εργαλεία.
Η ιδέα της μακροζωίας είναι κοινός τόπος για όλους. Καθόλου τυχαία, η βιομηχανία που έχει στηθεί γύρω της είναι μία από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες αγορές στον κόσμο. Ήδη από το 2019, η Bank of America εκτιμούσε ότι η αγορά της μακροζωίας θα μπορούσε να φτάσει τα περίπου 525 δισ. ευρώ μέσα στα επόμενα χρόνια. Σήμερα, οι εκτιμήσεις έχουν ανοίξει ακόμη περισσότερο, επειδή η ίδια η αγορά δεν έχει καθαρά σύνορα: άλλοι υπολογίζουν μόνο τις θεραπείες αντιγήρανσης, άλλοι τις ιδιωτικές κλινικές, τα diagnostics, τα συμπληρώματα, την τεχνητή νοημοσύνη, την προληπτική ιατρική και ολόκληρη την οικονομία της μεγαλύτερης διάρκειας ζωής. Το σίγουρο είναι ότι η μακροζωία έχει πάψει να είναι περιθωριακή υπόσχεση. Είναι πλέον αγορά δεκάδων, εκατοντάδων δισεκατομμυρίων ευρώ, ανάλογα με το πόσο πλατιά την ορίζει κανείς.
Eνα ολόκληρο οικοσύστημα επιστημόνων
Εταιρείες βιοτεχνολογίας, ιδιωτικές κλινικές, επενδυτικά κεφάλαια και εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης προσπαθούν να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα: μπορεί η γήρανση να αντιμετωπιστεί ως ασθένεια; Αν η απάντηση είναι ναι, τότε το μεγαλύτερο επιχειρηματικό στοίχημα του 21ου αιώνα μόλις ξεκίνησε. Οι πελάτες ήταν πάντα διαθέσιμοι. Ο Τζεφ Μπέζος μάς δίνει ένα δυνατό παράδειγμα. Η Altos Labs, εταιρεία που έχει συνδεθεί με επενδυτές όπως ο ιδρυτής της Amazon, ξεκίνησε με χρηματοδότηση περίπου 2,6 δισ. ευρώ. Στόχος της είναι να μελετήσει τον κυτταρικό επαναπρογραμματισμό, μια τεχνολογία που επιχειρεί να επαναφέρει τα κύτταρα σε νεότερη κατάσταση. Ο Σαμ Άλτμαν, διευθύνων σύμβουλος της OpenAI, χρηματοδότησε με περίπου 155 εκατ. ευρώ τη Retro Biosciences. Η εταιρεία φιλοδοξεί να προσθέσει δέκα υγιή χρόνια ζωής στον μέσο άνθρωπο. Ο Πίτερ Τιλ, συνιδρυτής του PayPal, χρηματοδοτεί εδώ και χρόνια έρευνες κατά της γήρανσης και αντιμετωπίζει τον θάνατο ως πρόβλημα που η ανθρωπότητα οφείλει κάποτε να λύσει. Ο Λάρι Έλισον της Oracle έχει διαθέσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ στην έρευνα για τη μακροζωία.
Η βιομηχανία της παράτασης της ζωής
Στην Ελβετία, η Clinique La Prairie, στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, αποτελεί εδώ και δεκαετίες σημείο αναφοράς για τους εύπορους πελάτες που αναζητούν προγράμματα μακροζωίας. Το πρόγραμμα Revitalisation Premium ξεκινά από περίπου 55.000 ευρώ για επτά ημέρες και έξι διανυκτερεύσεις. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Fountain Life, με κέντρα σε Φλόριντα, Τέξας και άλλες πολιτείες, προσφέρει συνδρομές προληπτικής ιατρικής και μακροζωίας που μπορούν να φτάσουν σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ ετησίως. Στην Καλιφόρνια, η Love.Life του Τζον Μάκι, συνιδρυτή της Whole Foods, επιχειρεί να μετατρέψει την προληπτική ιατρική και τη μακροζωία σε premium υπηρεσία συνδρομής. Ο Μπράιαν Τζόνσον, από την άλλη, έχει κάνει το Blueprint κάτι ανάμεσα σε προσωπικό πείραμα, brand και εμπορικό πρωτόκολλο.
Στην ουσία, οι πελάτες των παραπάνω κλινικών αγοράζουν δεδομένα για το σώμα τους. Μαγνητικές τομογραφίες ολόκληρου σώματος, γονιδιακές αναλύσεις, βιοδείκτες, ορμονικούς ελέγχους, επιγενετικά τεστ, συνεχή παρακολούθηση γλυκόζης, προγράμματα ύπνου, διατροφής και άσκησης. Η υπόσχεση δεν είναι απλώς να ζήσουν περισσότερο. Είναι να γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή τι συμβαίνει μέσα τους. Η εικόνα είναι σχεδόν τελετουργική. Ένας πελάτης μπαίνει σε μια ιδιωτική κλινική, δίνει αίμα, περνά από μηχανήματα, σαρώνεται, μετριέται, βαθμολογείται. Το σώμα του επιστρέφει σε εκείνον όχι ως αίσθηση, αλλά ως φάκελος. Αριθμοί, καμπύλες, βιοδείκτες, πιθανότητες. Η γήρανση γίνεται report.
Το μενού της μακροζωίας είναι εντυπωσιακό. Θεραπείες NAD+, οι οποίες στοχεύουν στην ενίσχυση της κυτταρικής ενέργειας. Υπερβαρικό οξυγόνο, δηλαδή παραμονή σε ειδικό θάλαμο όπου ο οργανισμός λαμβάνει οξυγόνο σε υψηλή πίεση, με στόχο την καλύτερη οξυγόνωση των ιστών και την πιθανή ενίσχυση μηχανισμών αποκατάστασης. Επιγενετικά τεστ που υπολογίζουν τη βιολογική ηλικία ενός ατόμου. Ολική γονιδιωματική ανάλυση DNA. Θεραπείες με βλαστοκύτταρα, δηλαδή κύτταρα που μπορούν να διαφοροποιηθούν σε διαφορετικούς τύπους ιστών και μελετώνται για πιθανές αναγεννητικές εφαρμογές. Πειραματική χρήση φαρμάκων όπως η ραπαμυκίνη και η μετφορμίνη, τα οποία χρησιμοποιούνται ήδη για άλλες παθήσεις αλλά ερευνώνται για την πιθανή επίδρασή τους στους μηχανισμούς της γήρανσης.
Εδώ χρειάζεται μια διάκριση που η αγορά συχνά προσπερνά. Η πρόληψη, οι εξετάσεις, η παρακολούθηση του σώματος, η διατροφή, η άσκηση και η έγκαιρη διάγνωση έχουν σαφή πρακτική αξία. Οι πιο φιλόδοξες υποσχέσεις αντιγήρανσης, όμως, κινούνται σε πιο θολό πεδίο, εκεί όπου η επιστήμη, η προσδοκία και το marketing συναντιούνται μερικές φορές επικίνδυνα. Η επιστήμη προχωρά. Η αγορά, όμως, τρέχει πιο γρήγορα από τις αποδείξεις.
Η υπόσχεση είναι πολύ μεγάλη. Αν κάποιος καταφέρει να προσθέσει έστω πέντε ή δέκα υγιή χρόνια ζωής, η οικονομική αξία θα είναι σχεδόν αδύνατο να υπολογιστεί. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η εμμονή. Η μακροζωία δεν αφορά μόνο την υγεία. Αφορά τον έλεγχο του μοναδικού πράγματος που δεν μπορούσαν ποτέ να ελέγξουν οι ισχυροί: τη φθορά του χρόνου. Για πρώτη φορά στην ιστορία, μια γενιά δισεκατομμυριούχων πιστεύει ότι κάθε πρόβλημα έχει τεχνική λύση. Η επιστήμη ως θρησκεία. Δημιούργησαν εταιρείες που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, εργαζόμαστε και καταναλώνουμε. Χρηματοδότησαν διαστημικά προγράμματα. Ανέπτυξαν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Το επόμενο σύνορο είναι το ανθρώπινο σώμα.
Γήρανση, το τελευταίο μεγάλο πρόβλημα προς επίλυση
Υπάρχει όμως και μια ποιητική ειρωνεία. Περνά από ένα ελληνικό νησί. Οι άνθρωποι που μελετώνται περισσότερο από τους επιστήμονες της μακροζωίας δεν βρίσκονται στη Silicon Valley. Βρίσκονται σε μέρη όπως η Ικαρία. Το ελληνικό νησί συγκαταλέγεται στις λεγόμενες Blue Zones, τις περιοχές του κόσμου όπου οι άνθρωποι ζουν περισσότερο από τον μέσο όρο. Οι κάτοικοί του δεν κάνουν θεραπείες NAD+. Δεν υποβάλλονται σε γονιδιακή ανάλυση. Δεν πληρώνουν 100.000 ευρώ τον χρόνο σε ιδιωτικές κλινικές. Κι όμως, πολλοί φτάνουν τα 90 και τα 100 χρόνια. Από τη μία πλευρά, λοιπόν, βρίσκονται δισεκατομμυριούχοι που επενδύουν δισεκατομμύρια ευρώ σε εργαστήρια, βιοδείκτες και βιοτεχνολογία. Από την άλλη, οι κάτοικοι ενός μικρού νησιού του Αιγαίου. Μια αντίθεση που θυμίζει ανέκδοτο.
Η ιστορία της μακροζωίας δεν αφορά τελικά μόνο την επιστήμη. Αφορά τον φόβο μπροστά στην ανυπαρξία. Τη μοναδική απειλή που ούτε τα χρήματα ούτε η εξουσία κατάφεραν ποτέ να εξαφανίσουν. Η βιομηχανία της μακροζωίας δεν πουλά συμπληρώματα. Δεν πουλά εξετάσεις. Δεν πουλά θεραπείες. Πουλά το πιο ακριβό προϊόν στη Γη. Την ελπίδα ότι μπορούμε να αγοράσουμε λίγο περισσότερο χρόνο από όσο, ίσως, τελικά μας ανήκει.
Eισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image