Μπαμπ Ελ Μαντέμπ, το στενό ανάμεσα στην Υεμένη και την Αφρική που έγινε το γεωπολιτικό κλειδί της Ερυθράς Θάλασσας.
Στη διεθνή γεωπολιτική αργκό η λέξη «chokepoint» έχει μεγάλη βαρύτητα και σημασία. Τη χρησιμοποιούν οι αναλυτές για να προσδιορίσουν στο χάρτη τα λεγόμενα «στρατηγικά σημεία διέλευσης», τα στενά θαλασσινά περάσματα, από τα οποία «υποχρεωτικά» περνά μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου. Πέρα από τα Στενά του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο, που έγιναν πια πασίγνωστα τον τελευταίο καιρό, ανάλογης σπουδαιότητα είναι και το στενό Μπαμπ Ελ Μαντέμπ, που χωρίζει την άλλη άκρη της αραβικής χερσονήσου με την Αφρική.
Στον χάρτη μοιάζει σχεδόν ασήμαντο. Το Μπαμπ ελ Μαντέμπ είναι ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα πλάτους περίπου 27-32 χιλιομέτρων στο στενότερο σημείο του, ανάμεσα στη νοτιοδυτική Υεμένη και το Κέρας της Αφρικής, που ενώνει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και από εκεί με τον Ινδικό Ωκεανό. Το ίδιο το όνομά του αποκαλύπτει ότι η σημασία του δεν είναι καινούργια. Στα αραβικά σημαίνει «Πύλη των Δακρύων» ή «Πύλη του Θρήνου». Η ονομασία συνδέεται παραδοσιακά με τους κινδύνους της ναυσιπλοΐας, ενώ μια παλαιότερη αραβική παράδοση την αποδίδει στους ανθρώπους που χάθηκαν όταν ένας μεγάλος σεισμός, σύμφωνα με τον θρύλο, χώρισε την Αραβία από την Αφρική.
Από τα πιο κρίσιμα γεωπολιτικά και οικονομικά chokepoints στον πλανήτη
Η θέση του είναι εξαιρετική. Στα βόρεια βρίσκεται η Ερυθρά Θάλασσα και ακόμη βορειότερα η Διώρυγα του Σουέζ και στα νότια ανοίγεται ο Κόλπος του Άντεν. Στη μία πλευρά βρίσκεται η Αραβική Χερσόνησος και στην άλλη η Αφρική, με τις ακτές του Τζιμπουτί και της Ερυθραίας να ελέγχουν την αφρικανική πλευρά του περάσματος. Το νησί Περίμ, που βρίσκεται μέσα στο στενό, χωρίζει τη θαλάσσια δίοδο σε δύο περάσματα και ιστορικά προσέδωσε ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική αξία στην περιοχή. Η γεωγραφία αυτή είχε σημασία πολύ πριν εμφανιστούν τα σύγχρονα δεξαμενόπλοια και τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων. Το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ ήταν το φυσικό πέρασμα για τα πλοία που έβγαιναν από την Ερυθρά Θάλασσα προς τον Ινδικό Ωκεανό, άρα ένας κρίκος ανάμεσα στις αγορές της Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής, της Ανατολικής Αφρικής και της Ασίας. Από την αρχαία εποχή είχε αναγνωριστεί η αξία της περιοχής, με την ανάπτυξη του βασιλείου του Σαβά στην περιοχή της σημερινής βόρειας Υεμένης, και της ναυτιλίας στα αιθιοπικά και σομαλικά παράλια.
Η σημασία του, όμως, εκτοξεύθηκε τον 19ο αιώνα. Στις 17 Νοεμβρίου 1869 άνοιξε η Διώρυγα του Σουέζ, δημιουργώντας για πρώτη φορά μια απευθείας θαλάσσια σύνδεση της Μεσογείου με την Ερυθρά Θάλασσα. Τα πλοία που ταξίδευαν από την Ευρώπη προς την Ινδία και την Ασία δεν χρειάζονταν πλέον να κατεβαίνουν γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, με αποτέλεσμα το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ να μετατραπεί από σημαντικό περιφερειακό πέρασμα σε υποχρεωτική πύλη μιας από τις σημαντικότερες εμπορικές διαδρομές του πλανήτη. Η αλλαγή αυτή εξηγεί και την ευρωπαϊκή αποικιοκρατική κούρσα στην περιοχή. Η Βρετανία είχε ήδη καταλάβει το Άντεν το 1839, κυρίως για στρατηγικούς λόγους και για να προστατεύσει τη θαλάσσια γραμμή επικοινωνίας με την Ινδία. Μετά το άνοιγμα του Σουέζ, η κατοχή του Άντεν και η επέκταση της βρετανικής επιρροής στην ενδοχώρα της Νότιας Αραβίας απέκτησαν ακόμη μεγαλύτερη αξία, επειδή το λιμάνι βρισκόταν ακριβώς στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας.
Οι Βρετανοί δεν περιορίστηκαν στο Άντεν. Το νησί Περίμ αποτέλεσε επίσης βρετανικό στρατηγικό φυλάκιο, καθώς η θέση του επέτρεπε τον έλεγχο της εισόδου στην Ερυθρά Θάλασσα. Η βρετανική παρουσία στη νότια Αραβία συνδέθηκε έτσι άμεσα με την προσπάθεια προστασίας του δρόμου προς την Ινδία και, αργότερα, προς τα υπόλοιπα ασιατικά συμφέροντα της αυτοκρατορίας. Στην απέναντι αφρικανική ακτή, η Γαλλία κινήθηκε προς την ίδια κατεύθυνση. Από τη δεκαετία του 1880 δημιούργησε τη Γαλλική Σομαλιλάνδη, στην περιοχή του σημερινού Τζιμπουτί. Απέκτησε, έτσι, μια βάση ακριβώς απέναντι από την αραβική πλευρά του Μπαμπ Ελ Μαντέμπ. Το Τζιμπουτί έγινε ο γαλλικός αντίποδας του βρετανικού Άντεν και ένας κρίσιμος σταθμός για τη γαλλική ναυτική και εμπορική παρουσία στην Ερυθρά Θάλασσα. Την ίδια περίοδο, η Ιταλία προσπάθησε να αποκτήσει τη δική της θέση στο ίδιο γεωπολιτικό τρίγωνο. Από την αγορά του λιμανιού Ασσάμπ το 1869 και την κατάληψη της Μασάουα το 1885, οι Ιταλοί επέκτειναν την παρουσία τους στην Ερυθραία, η οποία έγινε επίσημα ιταλική αποικία το 1890. Παράλληλα, η Ιταλία δημιούργησε την Ιταλική Σομαλιλάνδη στο σημερινό νότιο κομμάτι της Σομαλίας, αποκτώντας έτσι μια δεύτερη ακτογραμμή στον Ινδικό Ωκεανό. Η περιοχή γύρω από το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ είχε μετατραπεί σε ένα μικρό γεωγραφικό πεδίο ανταγωνισμού Βρετανών, Γάλλων και Ιταλών.
Απειλές και αστάθεια
Σήμερα οι αποικιοκρατικές δυνάμεις έχουν υποχωρήσει, αλλά η κατάσταση μόνο σταθερή δεν είναι. Τα δύο υεμενικά κράτη ενώθηκαν (χωρίς ιδιαίτερη συναίνεση) το 1990, αλλά το κράτος μόνο ενιαίο δεν είναι. Η επικράτηση των φιλοϊρανών Χούθι σ’ έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο έχει δημιουργήσει μια ανεξέλεγκτη και αδιέξοδη κατάσταση. Στο Τζιμπουτί και την Ερυθραία υπάρχει σχετική σταθερότητα, αλλά με καθεστώτα που μόνο ελεύθερα δεν τα αποκαλεί κανείς. Και η Σομαλία ουσιαστικά είναι ένα διαιρεμένο κράτος, παρά τις προσπάθειες της διεθνούς κοινότητας να το ενοποιήσει. Η σημερινή εικόνα αποδεικνύει πόσο διορατική ήταν εκείνη η αποικιοκρατική εμμονή με τη συγκεκριμένη περιοχή. Σύμφωνα με την UNCTAD, το 2023 μέσω Μπαμπ Ελ Μαντέμπ διακινούνταν στο 8,7% του συνολικού όγκου του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου. Στην ίδια καταγραφή, από το στενό περνούσε περίπου 20% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου αυτοκινήτων και εμπορευματοκιβωτίων, 15% των πετρελαϊκών προϊόντων και 13% του αργού πετρελαίου.
Αν μετατραπεί το 8,7% σε απόλυτο μέγεθος, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή. Η παγκόσμια θαλάσσια μεταφορά εμπορευμάτων έφθασε τους 12,292 δισ. τόνους το 2023, σύμφωνα με την UNCTAD. Το 8,7% αντιστοιχεί σε περίπου 1,07 δισ. τόνους εμπορεύματος που συνδέονταν με τη διαδρομή του Μπαμπ Ελ Μαντέμπ σε εκείνη τη χρονιά. Σε αριθμό πλοίων, οι διαθέσιμες αναλύσεις της AIS έχουν καταγράψει πάνω από 20.000 πλοία τον χρόνο να περνούν από το στενό σε περιόδους κανονικής λειτουργίας, δηλαδή περισσότερα από 50 πλοία την ημέρα κατά μέσο όρο. Η εικόνα αυτή, βέβαια, έχει αλλάξει δραματικά από τα τέλη του 2023, όταν οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον εμπορικών πλοίων ανάγκασαν μεγάλο μέρος της διεθνούς ναυτιλίας να εγκαταλείψει προσωρινά τη διαδρομή και να κάνει τον πολύ μεγαλύτερο κύκλο γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας. Το πετρέλαιο αποκαλύπτει ακόμη καλύτερα τη στρατηγική σημασία του στενού. Το 2023 περνούσαν από το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ περίπου 9,3 εκατ. βαρέλια αργού πετρελαίου και άλλων πετρελαϊκών προϊόντων την ημέρα, σύμφωνα με την αμερικανική EIA, έναντι 8 εκατ. το 2022. Από αυτά, περίπου 4,7 εκατ. βαρέλια ήταν αργό και συμπυκνώματα και 4,6 εκατ. πετρελαϊκά προϊόντα. Το σύνολο αντιστοιχούσε σε περίπου 11,6% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου εκείνης της χρονιάς.
Η πειρατεία αποτέλεσε επίσης για χρόνια έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου στη θαλάσσια ζώνη γύρω από το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ και τον Κόλπο του Άντεν. Ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 2000 έως τις αρχές της δεκαετίας του 2010, οι επιθέσεις Σομαλών πειρατών σε εμπορικά πλοία, δεξαμενόπλοια και φορτηγά πλοία ανάγκασαν τις ναυτιλιακές εταιρείες να αυξήσουν τα μέτρα ασφαλείας και να αναζητήσουν διεθνή προστασία. Το 2011 καταγράφηκαν 212 περιστατικά πειρατείας στη Σομαλία, σύμφωνα με τον International Maritime Bureau. Ο αριθμός αυτός, βέβαια, έχει υποχωρήσει αισθητά, αλλά ο κίνδυνος πάντα παραμένει. Για την Ευρώπη η σημασία είναι ιδιαίτερη, επειδή η διαδρομή από τον Περσικό Κόλπο προς τη Μεσόγειο περνά από μια αλυσίδα διαδοχικών «chokepoints»: τα Στενά του Ορμούζ, το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ, την Ερυθρά Θάλασσα και τελικά το Σουέζ. Πριν από τις επιθέσεις του 2023 το μεγαλύτερο μέρος των πετρελαϊκών και ενεργειακών εξαγωγών από τον Περσικό Κόλπο προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική περνούσε από αυτή τη διαδρομή.
Η διατάραξη του Μπαμπ Ελ Μαντέμπ δεν είναι απλώς πρόβλημα για τα πλοία που βρίσκονται εκεί. Το 2024 οι ροές πετρελαίου από το στενό είχαν ήδη υποχωρήσει περίπου στα 4,1 εκατ. βαρέλια την ημέρα, από 9,3 εκατ. το 2023, καθώς οι πλοιοκτήτες απέφευγαν την Ερυθρά Θάλασσα. Αυτός είναι τελικά ο λόγος που το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ παραμένει τόσο σημαντικό περισσότερο από 150 χρόνια μετά το άνοιγμα του Σουέζ.
Εισαγωγική φωτογραφία: en.wikipedia.org