Από τον Άλμπερτ Αϊνστάιν έως τον Λέοντα Τολστόι οι γυναίκες αυτών των μεγάλων ανδρών, συνέβαλαν καθοριστικά στις ιδέες και τα έργα τους, χωρίς ποτέ να λάβουν την αναγνώριση που τους άξιζε.
Η ιστορία της ανθρωπότητας γράφτηκε με ονόματα. Κυρίως ανδρικά. Πίσω όμως από πολλά από αυτά τα ονόματα, πίσω από θεωρίες, βιβλία, πίνακες και επιστημονικές ανακαλύψεις που άλλαξαν τον κόσμο, βρίσκονται γυναίκες των οποίων η συμβολή -που δεν διδασκόμαστε ποτέ- είτε υποβαθμίστηκε είτε αποσιωπήθηκε πλήρως. Βέβαια, δεν πρόκειται πάντα για μια συνειδητή «κλοπή» με τη νομική έννοια, αλλά συχνά για μια δομική αδικία: κοινωνίες που δεν επέτρεπαν στις γυναίκες να υπογράψουν, να κατοχυρώσουν ή απλώς να διεκδικήσουν τις ιδέες τους. Σε άλλες περιπτώσεις βέβαια, η ιδιοποίηση ήταν ξεκάθαρη, με την επιτυχία να χτίζεται πάνω σε μια ξένη δημιουργική εργασία -εντός γάμου, σχέσης ή επαγγελματικής συνεργασίας.
Με τα μάτια της Μάργκαρετ
Η Μάργκαρετ Κιν αποτελεί ίσως την πιο απτή και κινηματογραφική περίπτωση. Οι πίνακες με τα παιδιά και τα υπερμεγέθη, θλιμμένα μάτια έγιναν σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής και τεράστια εμπορική επιτυχία. Το όνομα που τους συνόδευε, όμως, δεν ήταν το δικό της, αλλά του συζύγου της, Γουόλτερ Κιν. Εκείνος πούλησε, διαφήμισε και έκτισε μια ολόκληρη αυτοκρατορία γύρω από τους πίνακες αυτούς, ενώ εκείνη ζωγράφιζε ασταμάτητα, κλεισμένη σε ένα δωμάτιο, υπό την απειλή και τον φόβο του συζύγου της. Για χρόνια, ο κόσμος πίστευε πως ο Γουόλτερ ήταν ο δημιουργός. Ωστόσο, η αλήθεια αποκαλύφθηκε μόνο μετά το διαζύγιο και κορυφώθηκε σε μια δικαστική αίθουσα, όπου η Μάργκαρετ κλήθηκε να ζωγραφίσει -και το έκανε- μπροστά στον δικαστή, ενώ ο Γουόλτερ αρνήθηκε να το κάνει. Κάπως έτσι η δικαίωση ήρθε, αν και καθυστερημένα και η ιστορία της απέδειξε πόσο εύκολα μια γυναίκα μπορούσε να εξαφανιστεί, ή καλύτερα να την εξαφανίσουν από το ίδιο της το έργο.
Η θεωρία της Μιλέβα
Πιο σύνθετη και αμφιλεγόμενη είναι η σχέση της Μιλέβα Μάριτς με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Η Μιλέβα δεν ήταν απλώς η σύζυγός του, ήταν μαθηματικός, φυσικός και ισότιμη συνομιλήτριά του στα πρώτα χρόνια της επιστημονικής του πορείας. Στις επιστολές τους, ο Αϊνστάιν μιλά για «τη θεωρία μας» και «την κοινή μας εργασία». Ωστόσο, όταν οι θεωρίες αυτές άρχισαν να δημοσιεύονται και να αλλάζουν τον κόσμο της φυσικής, το όνομα της Μιλέβα εξαφανίστηκε. Εκείνη εγκατέλειψε την επιστημονική της καριέρα, αφοσιώθηκε στην οικογένεια και έμεινε εκτός ιστορίας. Αν και οι ειδικοί συνεχίζουν να διαφωνούν για το ακριβές μέγεθος της συμβολής της, το βέβαιο είναι ότι η πνευματική της παρουσία υπήρξε καθοριστική σε μια εποχή όπου οι γυναίκες επιστήμονες θεωρούνταν εξαίρεση.
Η “φωνή” της Zelda
Στη λογοτεχνία, η Ζέλντα Φιτζέραλντ υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από τη «μούσα» ή τη «διαταραγμένη σύζυγο» του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Τα ημερολόγιά της, οι επιστολές της και οι προσωπικές της παρατηρήσεις αποτέλεσαν πρώτη ύλη, πέρα δηλαδή από απλή βασική έμπνευση, για πολλά από τα έργα του. Ο Σκοτ συχνά αντλούσε απευθείας αποσπάσματα από τα γραπτά της, χωρίς άδεια ή αναφορά σε αυτήν. Όταν η Ζέλντα προσπάθησε να διεκδικήσει τον δικό της χώρο ως συγγραφέας, συνάντησε την αντίδραση του ίδιου της του συζύγου, ο οποίος θεωρούσε ότι οι ιστορίες της κοινής τους ζωής του ανήκαν. Η λογοτεχνική του επιτυχία, σε μεγάλο βαθμό, χτίστηκε πάνω στη δική της εμπειρία και φωνή -μια φωνή που πνίγηκε μέσα σε ψυχιατρικές κλινικές και κοινωνικές προκαταλήψεις.
Η αόρατη Κάθριν
Η Κάθριν Τζόνσον ήταν μία από τις λεγόμενες «ανθρώπινες αριθμομηχανές» της NASA, σε μια εποχή που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές δεν θεωρούνταν αξιόπιστοι. Οι υπολογισμοί της για τροχιές, επανεισόδους και αποστολές ήταν κρίσιμοι για την επιτυχία του διαστημικού προγράμματος των ΗΠΑ. Ο ίδιος ο John Glenn μάλιστα, ζήτησε προσωπικά να ελέγξει εκείνη τους αριθμούς πριν την εκτόξευσή του. Παρόλα αυτά, η δουλειά της παρουσιαζόταν ως συλλογικό αποτέλεσμα, χωρίς ατομική αναγνώριση. Ως μαύρη γυναίκα στον αμερικανικό Νότο, αντιμετώπισε διπλό αποκλεισμό, ενώ η ιστορία της έγινε γνωστή μόλις δεκαετίες αργότερα, αποκαλύπτοντας πόσο συστηματικά οι γυναικείες επιστημονικές συνεισφορές θεωρούνταν «υποστηρικτικές» και όχι θεμελιώδεις.
Η Σοφία δεν ήταν μια απλή γραμματέας
Η Σοφία Τολστόι αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής της στην εργασία του συζύγου της. Αντέγραφε τα χειρόγραφα, πολλές φορές κάτω από εξαντλητικές συνθήκες, διόρθωνε, σχολίαζε και συμμετείχε στις συζητήσεις για τη δομή και την ηθική των έργων. Τα ημερολόγιά της αποκαλύπτουν έντονες διαφωνίες, πνευματικές ανταλλαγές και μια γυναίκα με βαθιά λογοτεχνική κρίση. Παρόλα αυτά, η ιστορία τη θυμάται κυρίως ως εμπόδιο στην πνευματική «αγνότητα» του Τολστόι, με πολλούς να την χαρακτηρίζουν ως “δύσκολη”. Η συμβολή της αντιμετωπίστηκε ως αυτονόητη γυναικεία εργασία, χωρίς πνευματικό βάρος. Στην πραγματικότητα όμως, η ίδια υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι της δημιουργικής διαδικασίας ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς όλων των εποχών. Χωρίς την βοήθειά της λοιπόν -μιας γυναίκας που υπήρξε πολλά περισσότερα από μια απλή γραμματέα- το έργο του Τολστόι δεν θα διαμορφωνόταν όπως σήμερα το γνωρίζουμε και το θαυμάζουμε.
Η ριζοσπαστική Wu
Η Chien-Shiung Wu ήταν ήδη καταξιωμένη φυσικός όταν ανέλαβε να πραγματοποιήσει το πείραμα που θα επιβεβαίωνε μια ριζοσπαστική θεωρία στη σωματιδιακή φυσική. Το πείραμά της κατέρριψε έναν θεμελιώδη νόμο της φυσικής και άλλαξε για πάντα την επιστημονική σκέψη. Χωρίς τα αποτελέσματά της, η θεωρία των Lee και Yang δεν θα είχε καμία πειραματική επιβεβαίωση.Το Νόμπελ Φυσικής του 1957, ωστόσο, απονεμήθηκε αποκλειστικά στους θεωρητικούς Tsung-Dao Lee και Chen-Ning Yang, ενώ η Wu αποκλείστηκε, παρά τη διεθνή αναγνώριση της συμβολής της. Η περίπτωσή της θεωρείται σήμερα εμβληματική για το πώς οι γυναίκες στην επιστήμη αποκλείονταν από τις υψηλότερες τιμές, ακόμα και όταν η δουλειά τους ήταν απολύτως καθοριστική. Η επιστημονική κοινότητα σήμερα αναγνωρίζει το λάθος, αλλά βέβαια η ιστορία δεν ξαναγράφεται εύκολα.
Όλες αυτές οι περιπτώσεις αποδεικνύουν ότι η ιδιοποίηση γυναικείων ιδεών δεν ήταν εξαίρεση, αλλά κανόνας. Ένας κανόνας που επέτρεψε σε άνδρες να χτίσουν καριέρες, φήμη και αυτοκρατορίες, ενώ οι γυναίκες που στάθηκαν δίπλα τους έμειναν στη σκιά. Η αποκατάσταση αυτών των ιστοριών δεν είναι απλώς πράξη δικαιοσύνης. Είναι αναγκαία για να κατανοήσουμε πώς πραγματικά δημιουργήθηκε ο κόσμος που γνωρίζουμε -και ποιοι πλήρωσαν το τίμημα της σιωπής.
Εισαγωγική φωτογραφία: Margaret και Walter Kean
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image