Το φαινόμενο που έχει όνομα στη διεθνή βιβλιογραφία “Sudden Wealth Syndrome” είναι ένας από τους πιο περίεργους τρόπους του πώς η ζωή μπορεί να αλλάξει ολοκληρωτικά σε ένα λεπτό.
Υπάρχει μια σκηνή που επαναλαμβάνεται σε δεκάδες ντοκιμαντέρ για νικητές τυχερών παιχνιδιών: ο τυχερός κρατά το τσεκ, χαμογελώντας και συνήθως περιτριγυρισμένος από δεκάδες γνωστούς και “καλούς φίλους”. Πέντε χρόνια αργότερα, ο ίδιος άνθρωπος δίνει συνέντευξη από ένα διαμέρισμα που νοικιάζει χωρίς να είναι πλαισιωμένος από τους “κολλητούς”. Το φαινόμενο ονομάζεται “Sudden Wealth Syndrome”. Δεν είναι επίσημη κλινική διάγνωση, αλλά ψυχολόγοι και οικονομικοί σύμβουλοι το αναγνωρίζουν εδώ και δεκαετίες ως έναν από τους πιο ύπουλους τρόπους να σου γυρίσει η ζωή μπούμερανγκ. Το παράδοξο δεν είναι ότι κάποιοι κερδίζουν. Είναι ότι η νίκη τους καταστρέφει.
Η βασική αντίφαση είναι απλή. Ένας επιχειρηματίας που χτίζει περιουσία σε βάθος χρόνου, αποκτά παράλληλα την εμπειρία να τη διαχειριστεί. Ο νικητής λοταρίας δεν έχει αυτή την πολυτέλεια. Μεταπηδά από την οικονομική στενότητα στην αφθονία χωρίς κανένα εσωτερικό σύστημα αναφοράς που να του λέει πώς να σταθεί απέναντι στα πολλά μηδενικά του λογαριασμού του.
Ο φόβος της λανθασμένης απόφασης
Το αποτέλεσμα είναι συχνά παράλυση. Ο φόβος της λανθασμένης απόφασης γίνεται τόσο μεγάλος που οδηγεί σε τυφλή εμπιστοσύνη σε ακατάλληλους ανθρώπους ή σε πλήρη αδράνεια -που είναι εξίσου επικίνδυνη. Ταυτόχρονα, πολλοί νιώθουν μια άβολη ενοχή για τα «εύκολα» χρήματα, κάτι που τους σπρώχνει σε παράλογες δωρεές προς κάθε κατεύθυνση. Μια εκτεταμένη έρευνα των οικονομολόγων Hankins, Hoekstra και Skiba, που ακολούθησε νικητές του Florida Fantasy5 για χρόνια, έδειξε κάτι δύσκολο να χωνέψεις: τα μεγάλα κέρδη δεν βελτίωσαν μακροπρόθεσμα την οικονομική κατάσταση των νικητών. Λειτούργησαν απλώς ως καθυστέρηση. Τα πρώτα δύο χρόνια οι πτωχεύσεις ήταν λιγότερες. Από το τρίτο κιόλας, ο ρυθμός έτρεχε πάλι ανοδικά. Μετά από πέντε χρόνια, τα περιουσιακά στοιχεία των μεγάλων νικητών ήταν πρακτικά πανομοιότυπα με εκείνους που είχαν κερδίσει ελάχιστα.
Ο οικονομολόγος Richard Thaler έχει περιγράψει έναν μηχανισμό που ονόμασε «νοητική λογιστική»: τα χρήματα από την εργασία τα αντιμετωπίζουμε διαφορετικά από τα χρήματα που ήρθαν τυχαία. Τα πρώτα τα φυλάμε. Τα δεύτερα τα σπαταλάμε, επειδή υποσυνείδητα δεν τα θεωρούμε «δικά μας» με τον ίδιο τρόπο. Ο νικητής λοταρίας είναι το πιο ακραίο παράδειγμα αυτής της λογικής. Ακολουθεί ο «πληθωρισμός του τρόπου ζωής»: η αγορά μιας βίλας δεν είναι απλώς μια αγορά, είναι η έναρξη μιας αλυσίδας εξόδων -προσωπικό, ασφάλεια, συντήρηση, φόροι. Η χαρά από το νέο ακίνητο υποχωρεί σε μήνες, αλλά τα πάγια έξοδα παραμένουν. Και τότε ψάχνεις την επόμενη αγορά, που είναι πάντα πιο ακριβή από την προηγούμενη.
Ο νικητής ως πηγή χρηματοδότησης
Δεν είναι όμως μόνο το μυαλό που γυρίζει ανάποδα. Είναι και ο κόσμος τριγύρω. Ο νικητής παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως πηγή χρηματοδότησης. Ξαδέρφια που χρόνια δεν τηλεφωνούσαν εμφανίζονται με επείγουσες ανάγκες. Παλιοί γνωστοί έχουν ξαφνικά επιχειρηματικές ιδέες. Πρόσφατες γνωριμίες προτείνουν επενδύσεις σε πλατφόρμες κρυπτονομισμάτων που «δεν πρέπει με τίποτα να χάσεις». Η πίεση να πεις «ναι» για να μη φανείς τσιγκούνης και για να μη χαλάσεις σχέσεις, κοστίζει πολύ ακριβά. Δάνεια που δεν επιστρέφονται, επενδύσεις σε εταιρείες-φαντάσματα, φιλίες που ήταν εξαρχής μια συναλλαγή.
Η γειτονιά και ο πραγματικός νικητής
Μια έρευνα των Agarwal, Mikhed και Scholnick για την Federal Reserve Bank of Philadelphia, που εξέτασε νικητές λοταρίας στον Καναδά, πρόσθεσε μια ακόμη ειρωνεία: όταν κάποιος στη γειτονιά κερδίζει μεγάλο ποσό, αυξάνονται οι χρεοκοπίες στην περιοχή. Οι γείτονες, στην προσπάθειά τους να μιμηθούν το νέο επίπεδο διαβίωσης, καταφεύγουν σε δανεισμό που δεν αντέχουν.
Οι νικητές που παραμένουν πλούσιοι μοιάζουν να ακολουθούν λίγες σταθερές αρχές. Η πρώτη είναι ότι δεν κάνουν τίποτα για αρκετούς μήνες. Τα χρήματα μπαίνουν σε ασφαλείς λογαριασμούς και η ζωή συνεχίζεται ακριβώς ως είχε. Ίδιο σπίτι, ίδιο αυτοκίνητο, ίδια δουλειά. Παράλληλα, χτίζουν γρήγορα μια ομάδα επαγγελματιών -δικηγόρο, λογιστή, σύμβουλο επενδύσεων- με νομική υποχρέωση να ενεργεί προς το συμφέρον του πελάτη. Και μαθαίνουν, βήμα βήμα, να λένε «όχι». Το δελτίο λοταρίας επιλύει ένα πρόβλημα αλλά δημιουργεί δεκάδες που δεν ήξερες ότι είχες.
Εισαγωγική φωτογραφία: 123RF