Μετά το “body dysmorphia” έρχεται η “οικονομική δυσμορφία”, η διανοητική διαταραχή που διαστρεβλώνει την εικόνα που έχουμε για την οικονομική μας κατάσταση.
Το τελευταίο διάστημα, ένας νέος όρος κάνει την εμφάνισή του στις συζητήσεις μας με τους φίλους, με τον ψυχολόγο, αλλά και στο περιεχόμενο που καταναλώνουμε στα social media. Ονομάζεται money dysmorphia, ή στα ελληνικά «δυσμορφία χρήματος» και αν και δεν πρόκειται για επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, περιγράφει με εντυπωσιακή ακρίβεια ένα συναίσθημα που βιώνουν όλο και περισσότεροι άνθρωποι: την αίσθηση ότι είναι οικονομικά ανεπαρκείς ή αποτυχημένοι, ακόμη και όταν τα πραγματικά τους οικονομικά στοιχεία λένε το αντίθετο.
«Η δυσμορφία του χρήματος είναι η απόσταση μεταξύ της αντιληπτής οικονομικής κατάστασης ενός ατόμου και της πραγματικής οικονομικής του πραγματικότητας», εξηγεί η Lindsay Bryan-Podvin, LMSW και πιστοποιημένη οικονομική θεραπεύτρια. Όπως δηλαδή η σωματική δυσμορφία αλλοιώνει την εικόνα που έχει κάποιος για το σώμα του, έτσι και η δυσμορφία χρήματος αλλοιώνει την αντίληψη που έχουμε για την οικονομική μας κατάσταση. Και σε μια εποχή οικονομικής ανασφάλειας, διαρκούς σύγκρισης και έντονων ανισοτήτων, το φαινόμενο φαίνεται να εξαπλώνεται σιωπηλά.
Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με μια μελέτη της Credit Karma, το 43% των millennials και των Gen Z-ers πάσχουν από δυσμορφία χρημάτων. Η έρευνα σχολιάζει ότι σε αντίθεση με το οικονομικό άγχος, που είναι ο φόβος του να μην έχεις ή να μην κάνεις αρκετά, η δυσμορφία χρημάτων διαμορφώνεται από μια διαστρεβλωμένη αίσθηση της πραγματικότητας σχετικά με το πόσα φαίνεται να έχουν όλοι οι άλλοι και πού βρίσκεσαι εσύ σε σύγκριση με αυτούς.
Τι ακριβώς είναι η δυσμορφία χρήματος;
Η δυσμορφία χρήματος είναι η ψυχολογική απόσταση ανάμεσα στην πραγματική οικονομική κατάσταση ενός ατόμου και στο πώς την αντιλαμβάνεται. Ένα άτομο μπορεί να έχει σταθερό εισόδημα, αποταμιεύσεις και διαχειρίσιμο χρέος, αλλά να νιώθει διαρκώς ότι «δεν τα βγάζει πέρα», ότι είναι ανεύθυνο ή ότι απέχει πολύ από την οικονομική ασφάλεια. Σε άλλες περιπτώσεις, συμβαίνει το αντίθετο: κάποιος υποτιμά τον οικονομικό κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται, ξοδεύει χρήματα, ενώ στην πραγματικότητα ζει οριακά ή συσσωρεύει χρέη. Και στις δύο περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι οι αριθμοί, αλλά η αντίληψη, καθώς η δυσμορφία χρήματος αφορά κυρίως την αυτοεικόνα. Δηλαδή το πώς το ίδιο το άτομο αξιολογεί την οικονομική του αξία, την ικανότητά του να διαχειρίζεται τα χρήματα και το κατά πόσο αισθάνεται «επαρκές» μέσα σε ένα κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο.
Γιατί εμφανίζεται τόσο έντονα σήμερα;
Η εξάπλωση της δυσμορφίας χρήματος δεν είναι τυχαία. Συνδέεται άμεσα με τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες των τελευταίων δεκαετιών. Καταρχάς, υπάρχει η διαρκής οικονομική αστάθεια. Ολόκληρες γενιές μεγάλωσαν μέσα σε κρίσεις: χρηματοπιστωτική κατάρρευση, μνημόνια, πανδημία, πληθωρισμό, στεγαστική κρίση. Ακόμη και όσοι είναι σήμερα οικονομικά σταθεροί, ζουν με την αίσθηση ότι αυτό μπορεί να ανατραπεί από τη μια στιγμή στην άλλη.
Δεύτερον, τα social media έχουν μεταμορφώσει τον τρόπο που συγκρινόμαστε. Καθημερινά βομβαρδιζόμαστε με εικόνες «επιτυχίας»: ταξίδια, πολυτελή σπίτια, επενδυτικές επιτυχίες, πρόωρη συνταξιοδότηση. Σπάνια όμως βλέπουμε τα χρήματα που μπορεί να έχει η οικογένεια και που βοήθησαν, τα δάνεια, τις πιστωτικές κάρτες ή τις κληρονομιές. Έτσι, δημιουργείται μια ψευδής αίσθηση του τι είναι «φυσιολογικό». Επιπλέον, ακόμα και η έλλειψη οικονομικής παιδείας παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς πολλοί άνθρωποι δεν έμαθαν ποτέ πώς να αξιολογούν το εισόδημα, τις αποταμιεύσεις ή το χρέος σε σχέση με το κόστος και το στάδιο ζωής στο οποίο βρίσκονται. Χωρίς πλαίσιο λοιπόν, αυτή η αίσθηση αποτυχίας έρχεται εύκολα.
Ποια είναι τα “συμπτώματα” της δυσμορφίας χρήματος;
Η δυσμορφία χρήματος εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους. Ένα βασικό σημάδι είναι το αίσθημα ότι τα χρήματα ποτέ δεν είναι αρκετά, ενώ όποιον στόχο κι αν πετύχει κάποιος -αύξηση μισθού, αποπληρωμή χρέους, αποταμίευση- το άγχος παραμένει. Άλλοι αποφεύγουν να κοιτάζουν τους λογαριασμούς τους, γιατί τους προκαλούν φόβο ή ντροπή, ενώ κάποιοι, αντίθετα, τους ελέγχουν εμμονικά, αναζητώντας μια αίσθηση ασφάλειας που όμως δεν διαρκεί. Η συνεχής σύγκριση με συνομηλίκους είναι επίσης χαρακτηριστική. Αν κάποιος της ίδιας ηλικίας αγοράσει σπίτι ή φαίνεται να ζει πιο άνετα, αυτό μεταφράζεται αυτόματα ως προσωπική αποτυχία.
Υπάρχουν βέβαια και συμπεριφορικές εκφάνσεις όπως: η υπερβολική αποταμίευση και οι ενοχές που γεννούνται πριν από κάθε μικρό ή μεγάλο έξοδο, ακόμη και όταν αυτό είναι απολύτως εφικτό. Αντιθέτως, υπάρχει και η υπερκατανάλωση ως τρόπος να νιώσει κανείς «επαρκής», ακολουθούμενη από ενοχές. Σχεδόν πάντα ωστόσο, η δυσμορφία χρήματος συνοδεύεται από έναν σκληρό εσωτερικό διάλογο: «δεν τα καταφέρνω», «θα μείνω πίσω», «όλοι οι άλλοι είναι καλύτεροι από μένα».
Το ψυχολογικό κόστος
Οι επιπτώσεις της δυσμορφίας χρήματος δεν περιορίζονται στα οικονομικά, καθώς το χρόνιο αυτό άγχος συνδέεται με αϋπνία, κατάθλιψη, εξάντληση και προβλήματα στις σχέσεις. Πολλοί, για παράδειγμα, αποφεύγουν να μιλήσουν για χρήματα, ακόμη και με τον σύντροφό τους, ενώ σε οικογενειακό επίπεδο, οι φόβοι γύρω από το χρήμα συχνά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Σε επαγγελματικό επίπεδο, η στρεβλή αντίληψη μπορεί να οδηγήσει σε υπερεργασία, ανοχή σε τοξικά περιβάλλοντα ή σύνδεση της αυτοεκτίμησης αποκλειστικά με το εισόδημα. Ίσως όμως το πιο οδυνηρό αποτέλεσμα είναι η αδυναμία να χαρεί κανείς το παρόν. Ακόμη και όταν «όλα πάνε καλά», η αίσθηση ασφάλειας παραμένει άπιαστη.
Πώς αντιμετωπίζεται;
Το πρώτο βήμα είναι η επίγνωση. Να αναγνωρίσεις ότι ίσως η εικόνα που έχεις για τα οικονομικά σου δεν είναι απολύτως αντικειμενική. Να ξεχωρίσεις τα δεδομένα από τα συναισθήματα. Χρήσιμο είναι να τοποθετήσεις τους αριθμούς σε ένα πλαίσιο: κόστος ζωής, μέσο εισόδημα, ηλικία, προσωπικές συνθήκες. Συχνά, αυτό αρκεί για να αλλάξει η οπτική. Η γλώσσα που χρησιμοποιείς για τον εαυτό σου έχει επίσης μέγιστη σημασία. Αντί για κριτικό τόνο, δοκίμασε να σε αντιμετωπίζεις με περισσότερη κατανόηση. Επιπλέον, η βοήθεια ειδικών, είτε οικονομικών συμβούλων είτε ψυχολόγων, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
Τέλος, είναι σημαντικό να σκεφτούμε ότι συχνά μπορεί να χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε το τι σημαίνει «επιτυχία». Για παράδειγμα για πολλούς, η ασφάλεια, η ισορροπία και η ψυχική ηρεμία είναι πιο πολύτιμες από την αγορά ενός σπιτιού ή ενός καλού αυτοκινήτου.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image