Έντεκα αποσπάσματα από παλαιότερες συνεντεύξεις της για τη διεκδίκηση της ισότητας, την πολιτική, τον Ανδρέα Παπανδρέου και την οικογένειά της.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, έφυγε από τη ζωή στις 18 Σεπτεμβρίου, λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει τα 103 χρόνια της ζωής της. Συνέδεσε τη δημόσια παρουσία της με τον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών και στις προσωπικές της αφηγήσεις, η πολιτική δράση συναντούσε τις οικογενειακές αναμνήσεις, τον έρωτα, τον χωρισμό και το χιούμορ. Τα έντεκα αποσπάσματα που ακολουθούν προέρχονται από τέσσερις παλαιότερες συνεντεύξεις της στον Θανάση Διαμαντόπουλο, την περίοδο που ζούσε στην Κάτω Αλμυρή Κορινθίας. Με αφορμή τον θάνατό της, επιστρέφουμε σε όσα έλεγε για τις διεκδικήσεις και τις επιλογές της, καθώς και για τους ανθρώπους που σημάδεψαν τη ζωή της.
Ο αγώνας για τα δικαιώματα των γυναικών
«Ήταν μια χρονική περίοδος που το απελευθερωτικό κίνημα γυναικών είχε αποκτήσει τέτοια ορμή επηρεάζοντας τις ζωές των γυναικών σε πολλά σημεία του κόσμου… Η Ένωση Γυναικών Ελλάδος έγινε σαν σχολείο ή κίνημα εκμάθησης των τεχνικών της πολιτικής δράσης. Σε σύντομο διάστημα είχαμε τμήματα σε όλη την Ελλάδα. Κάναμε ουσιαστικές αλλαγές για τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας αναθεωρώντας τον κώδικα οικογενειακού δικαίου. Καταφέραμε να νομιμοποιήσουμε τις εκτρώσεις και ενθαρρύναμε ικανές γυναίκες να πάρουν θέση στο Κοινοβούλιο και το ποσοστό των γυναικών στη Βουλή πήγε προς τα πάνω. Βοηθήσαμε γυναίκες με προβλήματα στα σπίτια τους, ήρθαμε σε επαφή με άλλες διεθνείς οργανώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών και την ειρήνη στον κόσμο».
Η πολιτική διαδρομή που θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει
«Μπορεί να κατέληγα πολιτικός στις ΗΠΑ. Πάντοτε με ενδιέφερε να φέρνω τους ανθρώπους μαζί αρκεί να υπάρχει μια αιτία. Αλλά το πεπρωμένο μου επιφύλασσε μια διαφορετική ζωή. Κατά τύχη συνάντησα τον Ανδρέα ξανά, η φλόγα αναζωπυρώθηκε και παντρευτήκαμε».
Η ζωή με τον Ανδρέα και ο χωρισμός
«Δεν μου αρέσει η λέξη “συγχώρεσα” λες και ο Ανδρέας έκανε κάτι εναντίον μου. Η ερωτική του έλξη για μια άλλη γυναίκα απλά ικανοποίησε τις ανάγκες του για εκείνη την εποχή. Ένιωσε, πιστεύω, ότι χρειαζόταν κάτι καινούργιο στη ζωή του. Είχαμε μακροσκελείς συζητήσεις πριν τον χωρισμό θυμούμενοι το κοινό μας ταξίδι στη ζωή. Είδα ότι τον βασάνιζε η “ρήξη” μαζί μου. Πρότεινε κάτι σαν ένα προσωρινό διάστημα διάστασης. Εγώ είπα να κοιτάξουμε την πιθανότητα διαζυγίου. Τελικά, αυτό και αποφασίσαμε. Αφού έφυγε διατηρήσαμε μια γραπτή επικοινωνία μεταξύ μας, μέσω της κόρης μας Σοφίας, αλλά από ένα σημείο και μετά αποφασίσαμε να συνεχίσει ο καθένας τη ζωή του. Δε σταμάτησα να τον αγαπώ: ήταν ένα εξαιρετικό ανθρώπινο ον και με βοήθησε στις δικές μου προσπάθειες να πολεμήσω για τα δικαιώματα της γυναίκας και για ειρήνη στον κόσμο. Δυστυχώς η ζωή δε βαδίζει πάντα ομαλά».
Το δώρο του Γεωργίου Παπανδρέου και το σπίτι στη θάλασσα
«Βρισκόμαστε σε γεύμα στο Καστρί και μιλάμε για τον ελληνικό πολιτικό κόσμο. Ξαφνικά, ο πεθερός μου μου λέει: “Μαργαρίτα δεν σου έχω δώσει ποτέ γαμήλιο δώρο. Ξέρω πόσο εσύ και ο Ανδρέας αγαπάτε τη θάλασσα. Τώρα που μπαίνει στην πολιτική και είναι υποψήφιος στην Πάτρα, θα κάνετε πολλά ταξίδια από την Αθήνα στην Πάτρα. Θα ήταν όμορφο αν είχατε ένα μέρος να σταματήσετε ανάμεσα στις δύο πόλεις για να κολυμπήσετε. Θα σου δώσω ένα χρηματικό ποσό να αγοράσετε ένα κομμάτι γης”. Είχα μείνει έκπληκτη. Το παιδικό μου όνειρο ήταν να έχω ένα σπίτι δίπλα στη θάλασσα, ένα μέρος από το οποίο μπορούσα να βουτήξω από το σπίτι στο νερό! Όταν επιστρέψαμε από τα εφτά χρόνια της χούντας αποκτήσαμε αυτά τα οκτώ στρέμματα, σε ένα υπέροχο οικόπεδο, δίπλα στη θάλασσα. Μετά τον χωρισμό μου με τον Ανδρέα, διαιρέσαμε την οικογενειακή περιουσία και έχτισα ένα σπίτι εδώ για τουριστική χρήση, ώστε να έχουμε μια μορφή εισοδήματος για εμένα. Για κάποιο διάστημα ενοικίασα το σπίτι για γαμήλιες δεξιώσεις, βαφτίσεις και άλλες δραστηριότητες συμπεριλαμβανομένης και της yoga. Ενώ ταυτόχρονα έχω ένα σπίτι να ζω και τη θάλασσα να κολυμπώ».
Η φιλία με τη Μελίνα Μερκούρη
«Είχε έρθει σε αποστολή να με βοηθήσει στη σχέση μου με τον Ανδρέα. Ήξερε ότι υπήρχαν προβλήματα. Ήμασταν στενές φίλες, βγαίναμε για φαγητό κάθε εβδομάδα και ήμουν πολύ εντυπωσιασμένη από την ικανότητά της να μιλάει στα πλήθη και να αντιτίθεται στη δικτατορία. Νόμιζε ότι μπορούσα να μείνω με τον Ανδρέα και άρχισε να μου δίνει συμβουλές. Μου είπε ότι θα πρέπει για να τον κερδίσω πάλι, να φερθώ σαν Ελληνίδα. Να πέσω στα γόνατά του, να παρακαλέσω να κλάψω, να δακρύσω, να τον αγκαλιάσω στα πόδια… Της λέω: “Μελίνα, δεν είμαι ηθοποιός” και μου απαντάει: “Μα σου άρεσε η ηθοποιία” και της απαντώ “Ναι… κάποτε”. Αν έκανα όμως, όλα αυτά που έλεγε η Μελίνα, μάλλον δε θα προλάβαινα γιατί θα έσκαγα από τα γέλια».
Η απιστία και οι κοινωνικές αντιλήψεις
«Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια ή αν μπορεί να αποδειχθεί αλλά οι άνδρες δεν είναι από τη φύση τους μονογαμικοί. Οι κανόνες στις ανδρικές-γυναικείες σχέσεις ορίζονται από κάθε κοινωνία και κάθε κουλτούρα. Ίσως οι δυτικοί περιορισμοί στο αρσενικό φύλο να έγιναν παίρνοντας τα παιδιά υπόψη. Οι κανονισμοί της ανατολίτικης κοινωνίας προήλθαν από οικονομικούς λόγους και την ανάγκη για κτίσιμο οικογενειακών δυναστειών, επομένως το να έχουν παραπάνω από μια γυναίκες έγινε η συνηθισμένη πρακτική. Αν ρωτήσεις οποιονδήποτε άνδρα αν είναι δύσκολο να μείνει πιστός σε μια γυναίκα και είναι ειλικρινής θα απαντήσει πιθανώς “ναι”. Η Ελλάδα είναι ένας συνδυασμός και των δύο πολιτισμών, Δυτικού και Ανατολικού. Και είναι αναμενόμενο οι άνδρες να έχουν ένα “εξωτερικό” ενδιαφέρον. Αν και δεν είναι κάτι που το σπούδασα, σου παρουσιάζω την ερμηνεία μου».
Οι σχέσεις με τα παιδιά της
«Καταρχήν η κόρη μου Σοφία ζει στον Καναδά. Όταν έρχεται το καλοκαίρι περνώ πολύ χρόνο μαζί της. Έρχεται εδώ (στο σπίτι της στην Κάτω Αλμυρή) και στο Καστρί. Από τα τρία αγόρια βλέπω περισσότερο τον Νίκο. Είναι περισσότερο διαθέσιμος. Ο Γιώργος γυρνάει τον κόσμο και δεν τον βλέπω συχνά, αλλά με παίρνει τηλέφωνα από διαφορετικές γωνιές της γης. Το νεότερο παιδί, που είναι καθηγητής, δεν έρχεται συχνά αλλά όταν έρχεται περνάει ολόκληρη την ημέρα μαζί μου. Κατά τα άλλα τα λέμε συχνά τηλεφωνικώς και με emails. Επομένως έχω αρκετή διασύνδεση με τα παιδιά μου».
Προς υπεράσπιση του γιου της, Γιώργου Παπανδρέου
«Ο Γιώργος δεν ήταν υπεύθυνος […] Τα δάχτυλα έδειχναν το λάθος άτομο…».
Η άποψή της για τον Αλέξη Τσίπρα
«Νομίζω ότι είναι ένας ικανός νέος, με πολύχρονη πολιτική δραστηριότητα παρά την ηλικία του, είναι αρεστό και ειλικρινές άτομο. Αλλά δεν το βλέπω απαραίτητα ως τύπο ηγέτη. Αυτό που έβλεπα όμως ήταν ότι προσπαθούσε να μιμηθεί τον Ανδρέα. Έβγαινε αυτό στους λόγους, τις κινήσεις. Και από ό,τι ξέρω μελέτησε πολύ τον Ανδρέα Παπανδρέου. Δεν έχω πρόβλημα με αυτό. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πολύ πετυχημένος ηγέτης».
Η άσκηση και η διάθεση για ζωή
«Πού βρίσκουν οι άνθρωποι της ηλικίας μου την ενέργεια να λειτουργήσουν; Έχει να κάνει με το DNA και τον τρόπο ζωής μου. Πρώτα από όλα μεγαλώνοντας ήμουν πολύ αθλητική. Αγαπούσα τα σπορ. Κέρδισα βραβεία λίγο πριν τα είκοσι στην κολύμβηση και το τένις. Έπαιζα μπάσκετ και baseball στο Γυμνάσιο. Στο πανεπιστήμιο ήμουν μέλος της ομάδας συγχρονισμένης κολύμβησης. Ξεκίνησα το κάπνισμα κατά τη διάρκεια του κινήματος απελευθέρωσης των γυναικών στις ΗΠΑ και το χρησιμοποίησα ως τρόπο επίδειξης της σταυροφορίας μας για ίσα δικαιώματα, αλλά το έκοψα αφού διάβασα μια έρευνα για την επίδραση του καπνίσματος στην υγεία. Αν δεν είχα ένα σοβαρό ατύχημα το 2009, που με εμποδίζει στο περπάτημα, θα έκανα ακόμα κάποιο σπορ. Το καλύτερο που μπορώ να κάνω τώρα είναι μισή ώρα γυμναστικής την ημέρα και άλλη μισή περπάτημα στο χωριό που τώρα ζω. Πολλή ενέργεια παίρνω από την έμπνευση, τη δουλειά με άλλες γυναίκες για να κάνουμε αυτόν τον κόσμο καλύτερο».
Οι αγαπημένες της φράσεις
«”Συνέχισε να τρέχεις”. ή “το καθετί έχει τον τρόπο του για να είναι όμορφο”. Αλλά υποθέτω ότι αυτό που με καθοδηγεί περισσότερο είναι η ελπίδα. Υπήρχε μια ποιήτρια στα χρόνια της εφηβείας που μου άρεσε να διαβάζω, η Emily Dickinson. Έγραψε αυτό το ποίημα που αποστήθισα: «Η ελπίδα είναι ένα πράγμα με φτερά που χτυπά την ψυχή. Και τραγουδά τη μουσική χωρίς τα λόγια και χωρίς να σταματάει ποτέ».
Εξωτερική φωτογραφία: Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, τον Νοέμβριο του 1989, τη χρονιά που πήρε διαζύγιο από τον Ανδρέα Παπανδρέου και άρχισε ένα νέο κεφάλαιο στην προσωπική της ζωή. @ Getty Images / Ideal Image