Μουσαντάμ: Η παράξενη ιστορία της xερσονήσου που ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ

Αν ρίξετε μια ματιά στην απώτατη νοτιοανατολική άκρη της χερσονήσου της Αραβίας, θα διαβάσετε και το όνομά της: «Μουσαντάμ». Ακόμα και οι κάτοικοί του, και οι γείτονές του, δεν το αποκαλούν έτσι. Προτιμούν μια άλλη, ανεπίσημη μεν, αλλά πιο δημοφιλή ονομασία: «Αλ Ισμπίε». Το δάχτυλο. Αυτό το «δάχτυλο» είναι μια δαντελένια γλώσσα γης. Τόσο δαντελένια, που την παρομοιάζουν με τα νορβηγικά φιόρδ. Ένα δάχτυλο που μοιάζει έτοιμο να τεντωθεί κι άλλο και να αγγίξει απέναντι, την ακτή του Ιράν. Και να κλείσει τελείως το περιβόητο Στενό του Ορμούζ, το μέρος από το οποίο περνάει και διακινείται το 30% του πετρελαίου που κινεί τον κόσμο.

Τα φιόρδ του Μουσαντάμ, γνωστά και ως η «Νορβηγία της Αραβίας», αποτελούν ένα από τα πιο επιβλητικά φυσικά τοπία της Μέσης Ανατολής. Το Khor Najd είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά της χερσονήσου. Photo: 123RF

Ο παραλιακός δρόμος στο Κασάμπ (Khasab) του Μουσαντάμ.

Ενα από τα σπουδαιότερα γεωστρατηγικά σημεία του πλανήτη
Το Μουσαντάμ κουβαλάει μια πολύ περίεργη ιστορία. Μια ιδέα αυτής της ιστορίας μπορεί να πάρει κανείς από τα σύνορα, που είναι τόσο μπερδεμένα εκεί, όσο πουθενά. Το Μουσαντάμ ανήκει στο Ομάν, αν και δεν έχει σύνορα με το ομώνυμο σουλτανάτο, ούτε ποτέ κατακτήθηκε από τον στρατό του Ομάν. Αν κάποιος θελήσει από το Ομάν να φτάσει οδικώς στο Μουσαντάμ, θα πρέπει να περάσει στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, να διασχίσει τρία απ’ αυτά, να φτάσει σ’ έναν θύλακα του Ομάν μέσα στα ΗΑΕ, να περάσει και πάλι στο Εμιράτο του Σάρτζα και μετά από τέσσερις (!) συνοριακούς ελέγχους να φτάσει εκεί.
Σ’ αυτόν τον κυκεώνα από σύνορα και συνοράκια δεν θα μπορούσαν να μην έχουν βάλει το χέρι τους οι Βρετανοί. Αυτοί είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για την γεωγραφία της περιοχής, που είναι σύμφωνη με το «διαίρει και βασίλευε», αλλά και με τη διαδικασία που στην διπλωματία λέγεται «loyalty bonus», δηλαδή μπόνους αφοσίωσης.

Η χερσόνησος του Μουσαντάμ
Η χερσόνησος ήταν επί αιώνες γνωστή ως «ρους αλ τζιμπάλ», που σημαίνει «ακρωτήρια των βουνών». Πράγματι, η περιοχή εκείνη είναι ορεινή, με αρκετές κορυφές που ξεπερνούν τα 1.500 μέτρα και την ψηλότερη να φτάνει τα 1.900 μέτρα. Λόγω αυτού του υψομέτρου το κρύο στην περιοχή τους χειμώνες είναι ιδιαιτέρως τσουχτερό, σε αντίθεση με τα περισσότερα σημεία της Αραβίας, όπου κυριαρχεί η ακραία ζέστη.
Αυτή η μορφολογία της περιοχής δυσκόλεψε πολύ την κατάκτησή της. Το γεγονός, βέβαια, ότι οι ακτές, παρά την δαντελωτή υφή τους, δεν προσφέρονταν για να φτιαχτούν μεγάλα λιμάνια εκεί, απέτρεψε πολλούς από το να την κατακτήσουν. Στην ουσία το άκρο εκείνο ήταν απολύτως ακυβέρνητο. Οι αραβικές φυλές που είχαν εγκατασταθεί εκεί για αιώνες επέλεξαν είτε τα δυτικά παράλια, μέσα στον Περσικό Κόλπο, είτε τα δυτικά, στον Κόλπο του Ομάν και την Αραβική Θάλασσα.

Το απομονωμένο ψαροχώρι Κουμζάρ είναι στρατηγικά τοποθετημένο πάνω στα Στενά του Ορμούζ. Το χωριό είναι προσβάσιμο μόνο από τη θάλασσα ή από έναν δύσκολο ορεινό δρόμο.

Το σουλτανάτο του Ομάν ήταν η πρώτη μεγάλη δύναμη της περιοχής, που στην ακμή της εξελίχθηκε σε αυτοκρατορία κι έφτασε μέχρι τη Ζανζιβάρη και τις ανατολικές ακτές της Αφρικής. Θεωρητικά, όλα τα παράλια εκείνα ανήκαν στον σουλτάνο του Μουσκάτ, πλην όμως αυτή η κυριαρχία του σε πολλές περιπτώσεις ήταν μόνο τυπική. Ο κάθε οικισμός, ακόμα και τα μικρότερα χωριά, αποτελούσε μια φυλή, η οποία στήριζε ή όχι τον εκάστοτε σουλτάνο ανάλογα με τα συμφέροντά της.
Στην ορεινή εκείνη περιοχή του Μουσαντάμ ζει ακόμα μια αραβική φυλή με το όνομα Σίχου. Και με το πέρασμα των αιώνων εγκαταστάθηκαν εκεί και οικογένειες περσικής καταγωγής, που έφτιαξαν την μικρή πόλη Κουμζάρ. Μπορεί να μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες και να είχαν διαφορετικά έθιμα, ωστόσο δεν αναφέρθηκαν ποτέ διενέξεις μεταξύ τους. Οι Σίχου υπερηφανεύονταν ότι ποτέ δεν είχαν δηλώσει υποταγή σε κανέναν σουλτάνο. Παρ’ ότι «τυπικά» το μέρος τους συγκαταλεγόταν στην κυριαρχία του Ομάν, κανείς δεν τους είχε κατακτήσει. Ούτε φόρο πλήρωναν σε κανέναν, ούτε και ενοχλούσαν κανέναν.

Ο βρετανόφιλος σουλτάνος
Σ’ αυτά τα μέρη, άλλωστε, σύνορα δεν υπήρχαν ως τότε. Η κάθε φυλή, λοιπόν, στις οάσεις, τα πηγάδια και τους μεγαλύτερους οικισμούς, είχε ορκιστεί πίστη και υποταγή είτε σε κάποιον από τους «εμίρηδες» των κρατιδίων που σήμερα αποτελούν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, είτε στον σουλτάνο του Ομάν. Στο Ομάν οι Βρετανοί βρήκαν έναν απρόσμενο σύμμαχο στο πρόσωπο του σουλτάνου Σαϊντ. Αφού έγινε σουλτάνος μόλις στα 22 του χρόνια to 1932 ο πανούργος Σαϊντ το’ παιξε φίλος των Βρετανών προκειμένου να εδραιώσει την εξουσία του σ’ όλη τη χώρα. Στην πορεία, βέβαια, αποδείχτηκε ότι ο Σαϊντ δεν ήταν αυτό που λέμε άνθρωπος εμπιστοσύνης. Είχε διάφορες εμμονές με το παρελθόν, σε παρανοϊκό βαθμό. Έφτασε στο σημείο να καταργήσει εντελώς την εκπαίδευση στην επικράτειά του, έκλεισε όλα τα σχολεία, με την δικαιολογία ότι «δημιουργούσαν δυστυχισμένα παιδιά»! Ο απόλυτος τρόπος, με τον οποίο κυβερνούσε, ξεσήκωσε κάποια στιγμή αντιδράσεις και στο εξωτερικό, αλλά και στο εσωτερικό.

Ο σουλτάντος Σαϊντ έλεγε ότι ήθελε πρωτίστως να καταπολεμήσει τον «κομουνιστικό κίνδυνο». Η κομουνιστική ιδεολογία ήταν εξαιρετικά ανεπτυγμένη στο νότο της Αραβίας και είχε επεκταθεί σε ένοπλα κινήματα, τόσο στη Νότια Υεμένη, όσο και στο Ομάν, κυρίως στην δυτική περιοχή του Ντοφάρ, που επαναστάτησε το 1963 για να ανατρέψει τον σουλτάνο. Τότε ακριβώς οι Βρετανοί φοβήθηκαν σοβαρά το ενδεχόμενο να πέσει το Ομάν στα χέρια των κομουνιστών (και να υπάρχει πια σοβαρή και διαρκής απειλή να κλείσει το Στενό του Ορμούζ) και ζήτησαν να ξεκαθαριστεί και το θέμα: Ποιος κατείχε την απώτατη άκρη της χερσονήσου του Μουσαντάμ; Το Ομάν ή κάποιος από τους εμίρηδες που «προστάτευαν»;

Η Χερσόνησος Μουσάνταμ στο βορειότερο άκρο του Ομάν. Θεωρείται από τα κομβικότερα γεωστρατηγικά σημεία του πλανήτη, καθώς «βλέπει» απευθείας στα Στενά του Ορμούζ. Photo: www.icwa.org

Τα μασημένα λόγια που εισέπραξαν ως απάντηση τους έπεισαν ότι η περιοχή αυτή λειτουργούσε απολύτως ανεξάρτητα. Οι Σίχου, η τοπική φυλή, δεν αναγνώριζαν κανέναν κυρίαρχο. Αυτό, προφανώς, δεν θα μπορούσε να συνεχιστεί. Στις 23 Ιουλίου 1970 οι Βρετανοί έκαναν την κίνησή τους στο Ομάν. Ο σουλτάνος Σαϊντ ανατράπηκε από τον ίδιο του τον γιο, τον Καμπούς, με τις ευλογίες του Foreign Office. Ο Σαϊντ δεν αντιστάθηκε, μετά την εκθρόνισή του εξορίστηκε στο Λονδίνο κι έμεινε για δύο χρόνια, ως το θάνατό του.

Ο νέος σουλτάνος Καμπούς, στα 30 του χρόνια τότε, πολύ πιο προοδευτικός και σύγχρονος από τον πατέρα του, αλλά το ίδιο απόλυτος στη διακυβέρνηση, υποσχέθηκε στους Άγγλους ότι θα έφερνε τους αντάρτες σε διαπραγματεύσεις και θα τους ηρεμούσε. Τα πράγματα όντως ηρέμησαν και το αντιστατικό κίνημα εντός του Ομάν ξέφτισε, μέχρι που εξαφανίστηκε εντελώς το 1976. Γι’ αυτή την «εκδούλευση», όμως, ο σουλτάνος Καμπούς πήρε για πρώτη φορά στην ιστορία και επίσημα την κυριαρχία του «δαχτύλου», του Μουσαντάμ. Σ’ αυτό βοήθησαν οι Βρετανοί με καθαρή στρατιωτική επιχείρηση, με αλεξιπτωτιστές της SAS να εισβάλλουν από αέρος τον Δεκέμβριο του 1970 και να τρομοκρατούν τους κατοίκους.

Τα αρχεία του Foreign Office (του βρετανικού υπουργείου εξωτερικών) που αποχαρακτηρίστηκαν το 2020, μισό αιώνα μετά, μας πληροφόρησαν ότι το όνομα της στρατιωτικής επιχείρησης ήταν «Intradon» και έγινε με τη γνωστή δικαιολογία: Ότι στο άκρο εκείνης της χερσονήσου είχε παρατηρηθεί «δραστηριότητα κομουνιστών ανταρτών». Συγκεκριμένα, λέει, από «βάσεις» σε γειτονικά εμιράτα είχε «εξακριβωθεί» ότι υπήρχαν τουλάχιστον 70 ένοπλοι αντάρτες στα χωριά. Οι αξιωματικοί της SAS, βέβαια, που συμμετείχαν στην επιχείρηση, παραδέχτηκαν ότι δεν είδαν ούτε έναν «κομουνιστή αντάρτη». Παρ’ όλα αυτά εισέβαλαν σε χωριά και πόλεις, συνέλαβαν τους αρχηγούς τους και τους μετέφεραν στο Μουσκάτ, όπου τους υπέβαλαν σε βασανιστήρια για να αποκαλύψουν «κομουνιστική δράση». Κάτι που δεν έγινε.

Το Κάστρο Khasab, ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά αξιοθέατα στο Μουσαντάμ.

To Kashab Castle σήμερα λειτουργεί ως μουσείο.

Οι Σίχου, που είχαν τη φήμη σπουδαίων πολεμιστών για αιώνες, κατάλαβαν από την πρώτη στιγμή ότι οποιαδήποτε αντίσταση θα τους αφάνιζε από προσώπου γης. Γι’ αυτό και αποφάσισαν να υποταχθούν στους Βρετανούς. Κι αυτοί, χωρίς να το πολυσκεφτούν, έκαναν… δώρο την περιοχή αυτή στο Ομάν, παρ’ όλο που δεν είχε κοινά σύνορα. Με αντάλλαγμα, βέβαια, ο σουλτάνος Καμπούς να κρατάει την περιοχή υπό τον έλεγχό του, σαν χωροφύλακας των παγκόσμιων πετρελαϊκών συμφερόντων.

Πώς πάει κάποιος στο Μουσαντάμ
Για να ταξιδέψει κάποιος σήμερα στην περιοχή αυτή πρέπει να έχει ειδική άδεια από το υπουργείο Εσωτερικών του Ομάν. Θεωρητικά υπάρχει και ακτοπλοϊκή και αεροπορική σύνδεση με το Μουσκάτ, αλλά χωρίς άδεια δεν γίνεται τίποτα. Προφανώς έχει φουντώσει η φημολογία ότι στην περιοχή έχουν αναπτυχθεί μυστικές στρατιωτικές βάσεις, υπερσύγχρονα ραντάρ και μπόλικο υλικό ηλεκτρονικού πολέμου. Το ποιος ελέγχει αυτές τις βάσεις, αν είναι δηλαδή Βρετανοί ή Αμερικανοί, δεν έχει διευκρινιστεί.
Ο σουλτάνος Καμπούς πέθανε το 2020, στα 80 του χρόνια. Δεν είχε παιδιά, οπότε η εξουσία πέρασε στα χέρια του πρώτου του εξάδελφου, Χαϊθάμ μπιν Ταρίκ. Κι αυτός θεωρείται φιλο-Βρετανός, άλλωστε έχει σπουδάσει και στην Οξφόρδη. Η περιοχή παρουσιάζει ελεγχόμενη τουριστική δραστηριότητα λόγω της ιδιαίτερης γεωμορφολογίας της, όμως δεν υπάρχουν σχέδια για να αναπτυχθεί περισσότερο. Τον κυριότερο λόγο τον ζούμε τις τελευταίες ημέρες: Πρόκειται για ένα από τα κομβικότερα γεωστρατηγικά σημεία του πλανήτη.

Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image