Η ευρωπαϊκή λογοτεχνία θέτει ένα διαχρονικό υπαρξιακό ερώτημα: πόση αλήθεια μπορεί να αντέξει ο άνθρωπος και πόση ψευδαίσθηση χρειάζεται για να συνεχίσει να ζει;
Η ένταση στο έργο του Φίοντορ Ντοστογιέφσκι (Έγκλημα και Τιμωρία, Ο Παίκτης, Αδελφοί Καραμαζόφ) έχει ταχύτητα, είναι φανερή, αμετανόητα ατόφια. Από την άλλη, ο μετρ του κυνισμού, Φραντς Κάφκα, αποθεώνει στα κείμενά του (Η Δίκη, Η Μεταμόρφωση), τον κλιμακούμενο πόνο, τη σιωπηλή οργή, την υγρασία της μοναξιάς. Αν και το έργο των δύο συγγραφέων ανήκει σε διαφορετικές εποχές και το ύφος τους μοιάζει να μη συναντιέται, υπάρχει εκείνο το βασανιστικό, βαθιά υπαρξιακό, δίλημμα ανάμεσα στην αλήθεια και την ψευδαίσθηση που ενώνει τις ανησυχίες τους. Αξίζει περισσότερο να αντικρίζει κανείς μια επώδυνη αλήθεια ή να προστατεύεται μέσα σε μια παρηγορητική ψευδαίσθηση;
Πέρα από τις χρονικές, γεωγραφικές και αισθητικές αποστάσεις, δύο από τις πιο βαθιές φωνές της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας συναντιούνται. Είναι λες και συνομιλούν αθόρυβα πάνω στο ίδιο υπαρξιακό ερώτημα.
Ντοστογιέφσκι: «Ο πόνος και η οδύνη είναι πάντοτε αναπόφευκτα για μια μεγάλη συνείδηση και μια βαθιά καρδιά». (Έγκλημα και Τιμωρία)
Στον κόσμο του Ντοστογιέφσκι, η αλήθεια δεν είναι απλώς γνώση. Είναι δοκιμασία. Από τον Ρασκόλνικοφ στο Έγκλημα και Τιμωρία μέχρι τον Ιβάν Καραμάζοφ στους Αδελφοί Καραμάζοφ, οι ήρωές του κινούνται στα άκρα της ανθρώπινης εμπειρίας· ενοχή, πίστη, παράνοια, μετάνοια, μέσα από την οδύνη αναζητούν μια μορφή πνευματικής λύτρωσης. Το να υποφέρει κανείς γνωρίζοντας την αλήθεια μοιάζει σχεδόν αναγκαίο βασανιστήριο προς την ελευθερία. Η ψευδαίσθηση, αντίθετα, παρουσιάζεται ως εσωτερικό σκοτάδι. Η άρνηση της ευθύνης απομακρύνει τον άνθρωπο από την αγάπη και τελικά από τον ίδιο του τον εαυτό.
Η ντοστογιεφσκική οπτική είναι βαθιά τραγική, αλλά όχι απαισιόδοξη. Σαν αρχαία τραγωδία, ο πόνος αποκτά νόημα επειδή μπορεί να μεταμορφωθεί. Η αλήθεια πληγώνει, όμως ταυτόχρονα ορίζει ένα ειλικρινές περιβάλλον. Μέσα από αυτή τη σκληρή διαύγεια γεννιέται η δυνατότητα μιας αυθεντικής ζωής, όχι άνετης, αλλά αληθινής. Στον αντίποδα, το καφκικό σύμπαν μοιάζει να στερείται κάθε βεβαιότητας λύτρωσης. Ο Γιόζεφ Κ. στη Δίκη του Κάφκα, ζει σε μια αλήθεια που δεν του αποκαλύπτεται ποτέ. Οι ήρωες του συγγραφέα επιλέγουν την τυφλότητα. Περιπλανώνται σε αδιαφανείς μηχανισμούς εξουσίας, σε πράξεις χωρίς λογικοφάνεια, σε αναζητήσεις χωρίς επίλογο. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα υπαρξιακής ασάφειας, η ψευδαίσθηση παύει να είναι αδυναμία και φαντάζει ως λύση. Συχνά προβάλλεται ως μοναδικός τρόπος να συνεχίσει κανείς να υπάρχει.
Η σκέψη ότι οι ψευδαισθήσεις μπορεί να είναι πιο ευγενικές από την αλήθεια δεν εκφράζει αφέλεια αλλά μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης ευθραυστότητας. Ο Κάφκα υπονοεί ότι η πλήρης διαύγεια μπορεί να γίνει αφόρητη. Για τον άνθρωπο, όταν ο κόσμος παραμένει ακατανόητος, ακόμη και μια μικρή αυταπάτη μπορεί να λειτουργήσει λυτρωτικά. Δεν είναι εκείνη που σώζει· είναι, όμως, εκείνη που επιτρέπει την επιβίωση.
Κάφκα: «Ο δρόμος είναι ατελείωτος· τίποτε δεν εμποδίζει να σταματήσεις». (Αφορισμοί)
Εδώ αναδύεται η ουσιαστική διαφορά των δύο δημιουργών. Για τον Ντοστογιέφσκι, η οδύνη της αλήθειας ανοίγει έναν δρόμο πέρα από τον άνθρωπο: προς τη συμφιλίωση, τη συγχώρεση, την ελπίδα. Για τον Κάφκα, ο ίδιος δρόμος δεν είναι μαρτυρικός. Η αναζήτηση της αλήθειας μπορεί να παραμείνει μετέωρη, ως μια ερώτηση που θα μείνει αναπάντητη. Έτσι, ενώ στον πρώτο ο πόνος έχει προορισμό, στον δεύτερο γίνεται συνθήκη ύπαρξης.
Κι όμως, οι δύο συγγραφικοί κόσμοι δεν είναι άκαμπτοι. Συναντιούνται στην αναγνώριση μιας κοινής αγωνίας. Και οι δύο γνωρίζουν ότι η αλήθεια δεν είναι ποτέ απλή, ούτε η ψευδαίσθηση απόλυτα καταδικαστέα. Στην καθημερινότητα, το δίλημμα εμφανίζεται διαρκώς: στις σχέσεις όπου η ειλικρίνεια μπορεί να πληγώσει, στην αυτογνωσία που απαιτεί θάρρος, στις αργόσυρτες συλλογικές βεβαιότητες που, όμως, προσφέρουν ασφάλεια.
Ίσως γι’ αυτό η αντιπαράθεση αλήθειας και ψευδαίσθησης δεν οδηγεί σε μία τελική απάντηση αλλά σε μια λεπτή ισορροπία. Υπάρχουν στιγμές που η αλήθεια είναι απαραίτητη για να ζήσει κανείς αυθεντικά. Υπάρχουν όμως και στιγμές που μια εύθραυστη ψευδαίσθηση γίνεται ανάσα για συνέχεια. Στο τέλος, το ερώτημα δεν είναι ποια επιλογή είναι η περισσότερο σωστή.
Είναι ποια επιλογή μπορεί να αντέξει ο καθένας. Ανάμεσα στη λυτρωτική οδύνη του Ντοστογιέφσκι και τη σκοτεινή ποιητική ευθραυστότητα του Κάφκα εκτείνεται ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης εμπειρίας. Εκεί όπου η αλήθεια μας δυναμώνει και η ψευδαίσθηση μας κρατά όρθιους. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ειλικρινής απάντηση: ότι κάποια στιγμή όλοι καλούμαστε να αποφασίσουμε όχι τι είναι αλήθεια ή ψευδαίσθηση, αλλά με ποια από τις δύο μας δίνεται κίνητρο να ζούμε.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum