Η αυτοματοποίηση απομακρύνει σταδιακά τον πωλητή από τη διαδικασία και φέρνει τον καταναλωτή πιο κοντά σε μια εμπειρία χωρίς την παρουσία υπαλλήλων. Τι κερδίζει και τι χάνει ο καταναλωτής με αυτή τη νέα συνθήκη;
Είναι αργά το βράδυ και θέλεις κάτι να φας. Δεν χρειάζεται να βρεις ανοιχτό σούπερ μάρκετ ούτε να περιμένεις στην ουρά. Σε ένα ψυγείο ή μικρό σημείο πώλησης σε κάποιο κοινόχρηστο χώρο βρίσκεις έτοιμο το γεύμα σου και δεν έχεις παρά να το ξεκλειδώσεις με το κινητό, χρεώνοντας αυτόματα τον λογαριασμό σου. Αν πάλι χρειάζεσαι ένα μπουκέτο λουλούδια, μπορεί να το βρεις σε ένα vending machine που λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο. Με τον ίδιο τρόπο, σε χώρες όπως η Κροατία, η Γερμανία και η Γαλλία, μπορείς να προμηθευτείς ακόμη και φρέσκο κρέας.
Πολύ βολικό, αφού δεν χρειάζεται να προσαρμοστείς στο ωράριο του καταστήματος, να αναζητήσεις διαθέσιμο υπάλληλο που θα σε εξυπηρετήσει ή να περιμένεις στην ουρά του ταμείου. Σε αυτή τη νέα εκδοχή του shopping, μπορεί να μην παρεμβάλλεται καθόλου ο ανθρώπινος παράγοντας.
Το vending βγαίνει από το περιθώριο
Για δεκαετίες, οι αυτόματοι πωλητές ήταν η πιο απλή εκδοχή της αγοράς χωρίς υπαλλήλους: βάζεις χρήματα, πατάς ένα κουμπί και παίρνεις ένα αναψυκτικό, έναν καφέ ή ένα σνακ. Όμως ο υπάλληλος δεν βρίσκεται στο κατάστημα μόνο για να πραγματοποιεί τη συναλλαγή, αφού ακόμα και η πιο σύντομη αλληλεπίδραση, όπως μια ερώτηση για ένα προϊόν, αποτελεί μέρος της εμπειρίας. Η αυτοματοποίηση φαίνεται ότι σταδιακά αφαιρεί αυτό το κομμάτι, κάτι που γνωρίσαμε αρχικά με το μοντέλο του αυτόματου ταμείου στα μεγάλα σουπερμάρκετ: οι υπάλληλοι βρίσκονται στον χώρο, όμως το τελευταίο βήμα είναι δική μας ευθύνη. Σκανάρουμε, πληρώνουμε, παίρνουμε την απόδειξη και φεύγουμε.
Πέρα όμως από την απρόσωπη πλευρά της διαδικασίας, η αυτοματοποίηση απαντά και σε μια πολύ πρακτική ανάγκη: να μπορείς να πάρεις αυτό που χρειάζεσαι ακόμη και όταν τα καταστήματα είναι κλειστά. Ένα σνακ αργά το βράδυ, ένα γεύμα στη διάρκεια μιας νυχτερινής βάρδιας ή κάτι που ξέχασες πριν φύγεις για ταξίδι. Με αυτή τη λογική, αεροδρόμια, ξενοδοχεία, νοσοκομεία και χώροι εργασίας σε όλο τον κόσμο αποκτούν μικρές αγορές που δεν κατεβάζουν ρολά με το πέρας του ωραρίου. Το IGD αναφέρει ότι στα αεροδρόμια πολλά vending machines τοποθετούνται μαζί και με την κατάλληλη σήμανση και σχεδιασμό, αρχίζουν να λειτουργούν σαν ένα μικρό one-stop shop.
Από το σνακ στο steak
Σύμφωνα με το Institute of Grocery Distribution (IGD) αυτή η αλλαγή σηματοδοτεί ένα νέο κεφάλαιο στο unattended retail, δηλαδή στη λιανική χωρίς προσωπικό. Στην ανάλυσή του για την αγορά, επισημαίνει ότι το μοντέλο επεκτείνεται από τους παραδοσιακούς αυτόματους πωλητές σε micromarkets και ζώνες με πολλαπλά vending machines, ενώ νέες τεχνολογίες επιτρέπουν πλέον την πώληση περισσότερων και πιο σύνθετων προϊόντων.
Στην Κροατία, για παράδειγμα, ένα ειδικά σχεδιασμένο vending machine για φρέσκο κρέας, γνωστό ως steakomat, διαθέτει όλο το 24ωρο φρέσκο κρέας, ακόμα και premium κοπές, όπως Wagyu, Black Angus και Galician beef. Το μοντέλο έχει πλέον περάσει και σε προϊόντα που δεν θα περίμενε κανείς εύκολα να βρει σε έναν αυτόματο πωλητή. Στη Βρετανία, ένα Penguin Books vending machine διαθέτει τίτλους βιβλίων, ενώ στο Μιλάνο και το Έσσεν η KIKO Milano έχει μεταφέρει προϊόντα ομορφιάς σε αντίστοιχα σημεία. Στην Ολλανδία, πάλι, τα flower vending machines έχουν πάρει μεγαλύτερη έκταση, με 68 μηχανήματα σε 37 πόλεις.
Όσον αφορά την Ελλάδα, η αυτοματοποιημένη λιανική δεν είναι πλέον άγνωστη, καθώς το μοντέλο φαίνεται να διευρύνεται τόσο σε σημεία πώλησης όσο και σε κατηγορίες προϊόντων που διαθέτει. Σύμφωνα με την Euromonitor, το 2025 η αξία των πωλήσεων μέσω vending στην Ελλάδα έφτασε τα 19 εκατ. ευρώ, καταγράφοντας αύξηση 10% σε αξία, με την αγορά να στρέφεται και σε προϊόντα πέρα από τα παραδοσιακά snacks και ροφήματα.
Όταν πρέπει να εμπιστευτείς το μηχάνημα
Το IGD επισημαίνει ότι η εξοικείωση με την τεχνολογία, η εμπιστοσύνη στα προϊόντα και την ποιότητά τους και η προσβασιμότητα παίζουν σημαντικό ρόλο στην αποδοχή του unattended retail. Θα θεωρήσει ο καταναλωτής ότι ένα smart fridge μπορεί να προσφέρει την ίδια εμπειρία με ένα κατάστημα; Θα αγοράσει φρέσκο κρέας ή έτοιμο γεύμα από ένα μηχάνημα; Θα εμπιστευτεί ότι η χρέωση έγινε σωστά; Η συγκεκριμένη μετάβαση φαίνεται ότι δεν γίνεται με ένα άλμα. Χρειάζονται μικρές καθημερινές συναλλαγές που εκπαιδεύουν το κοινό σε μια εντελώς νέα διαδικασία, μέχρι η απουσία του υπαλλήλου να γίνει απόλυτα αποδεκτή και αυτονόητη.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Zeller / Unsplash