Λέγονται free ports και πρόκειται για εγκαταστάσεις αποθήκευσης υψηλής ασφάλειας, όπου πολύτιμα αγαθά φυλάσσονται και διακινούνται χωρίς να επιβάλλονται φόροι όσο παραμένουν εντός τους.
Για την παγκόσμια ελίτ αποτελούν ένα από τα ταχύτερα αναπτυσσόμενα trends διαχείρισης πλούτου. Το free port της Γενεύης είναι το ιδανικό παράδειγμα. Είναι ένα από τα παλαιότερα και μεγαλύτερα στον κόσμο. Πίσω από μια ανώνυμη πρόσοψη και αδιαπέραστες πόρτες, λειτουργεί ως χώρος αποθήκευσης έργων τέχνης και εμπράγματου πλούτου που η αξία τους ακουμπά τη διαμόρφωση της ιστορίας. Ο χώρος έχει διεύθυνση στον χάρτη. Δεν είναι, όμως, μουσείο. Δεν είναι τράπεζα. Είναι κάτι πιο σύνθετο. Ένας ενδιάμεσος κόσμος όπου η τέχνη, ο ακραίος πλούτος και η φορολογική αναβολή συναντιούνται.
Στο free port της Γενεύης αλλά και στους μετρημένους στα δάκτυλα αντίστοιχους χώρους δεν αποθηκεύονται απλώς αντικείμενα. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως συσσωρεύεται παγκόσμια κληρονομιά. Πίνακες του Πικάσο και του Μονέ, σπάνια κρασιά, πολύτιμα ρολόγια, κοσμήματα, ακόμη και αρχαιότητες. Υπολογίζεται ότι μόνο το free port της Γενεύης φιλοξενεί πάνω από ένα εκατομμύριο έργα τέχνης. Ένας “αόρατος” πολιτιστικός και πολιτισμικός πλούτος, κλειδωμένος σε ειδικά προσαρμοσμένες αποθήκες που δεν θα ανοίξουν ποτέ στο κοινό.
Η βασική ιδέα
Μια απλή ιδέα και μια ιδιοφύης εφαρμογή. Η φορολογική ευελιξία ήταν διαχρονικά το ζητούμενο της ελίτ που κατέχει αληθινό πλούτο και έχει ξεπεράσει το σύμπλεγμα της προβολής του. Οι εγκαταστάσεις αυτές είναι κομμένες και ραμμένες στην πιο βασική της επιθυμία, το νόημα της συμπυκνώνει η λέξη: εχεμύθεια. Αυτοί οι χώροι διέπονται από το καθεστώς των τελωνειακών ζωνών. Ό,τι περνά μέσα τους θεωρείται ότι δεν έχει ακόμη εισαχθεί επίσημα στη χώρα που λειτουργούν. Με άλλα λόγια οι θησαυροί που φυλάσσονται εκεί: δεν φορολογούνται. Και επειδή δεν φορολογούνται δεν υπόκεινται και σε άλλους δασμούς. Όλα αυτά, τουλάχιστον όσο το αντικείμενο παραμένει εκεί. Η φορολόγηση ενεργοποιείται μόνο όταν το αγαθό φύγει από ένα free port. Αν δεν γίνει αυτό οι φόροι δεν έρχονται ποτέ.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό παιχνίδι. Γιατί τα αντικείμενα που φυλάσσονται σε αυτά τα “θησαυροφυλάκια” δεν είναι στατικά. Μπορούν να αλλάζουν ιδιοκτήτες, άυλα, χωρίς να μετακινούνται. Ένας πίνακας μπορεί να αγοραστεί και να πουληθεί ξανά, και ξανά, ενώ παραμένει στο ίδιο ράφι. Η συναλλαγή γίνεται στα χαρτιά. Η αξία μεταφέρεται. Το αντικείμενο μένει στη θέση του. Για τους επενδυτές, αυτό σημαίνει ένα πράγμα: ρευστότητα χωρίς τριβές.
Το free port της Γενεύης λειτουργεί ως σύμπλεγμα εγκαταστάσεων -με βασική έδρα στη διεύθυνση Route du Grand-Lancy 6A. Έχει και επιπλέον χώρους κοντά στο αεροδρόμιο. Και δεν είναι το μόνο. Στην Ελβετία λειτουργούν αντίστοιχες υποδομές στη Ζυρίχη, στο Κιάσο, στη Λωζάνη και στο Βεβέ.
Η αρχή για το σύστημα αυτό μπορεί να έγινε στην Ελβετία, η λογική του, όμως, έχει εξαχθεί. Υπάρχουν αντίστοιχες εγκαταστάσεις στο Λουξεμβούργο, στη Σιγκαπούρη, ακόμη και σε κόμβους όπως το Ντουμπάι. Λειτουργούν πάντα κοντά σε αεροδρόμια και εμπορευματικά κέντρα. Είναι πάντα χαμηλού προφίλ. Δεν θα τα ανακαλύψεις με μια απλή αναζήτηση. Μιλάμε για χώρους χωρίς ταμπέλες, χωρίς βιτρίνες και, αυτονόητα, δεν υπάρχουν: «ώρες επισκεπτηρίου» για το κοινό.
Η πρόσβαση σε αυτές τις εγκαταστάσεις φύλαξης γίνεται αλλιώς. Μέσω διαμεσολαβητών: art dealers, οίκων δημοπρασιών, wealth managers, εξειδικευμένων εταιρειών logistics. Με άλλα λόγια αυτή η παροχή φύλαξης είναι ένα κλειστό κύκλωμα. Αν δεν ανήκεις ήδη σε αυτό, δύσκολα χτυπάς την πόρτα τους. Μπορείς να δεις τις υποδομές αυτές ως εργαλεία, ενίοτε ακραίας, φορολογικής ελάφρυνσης για πολύ υψηλά εισοδήματα. Εκείνοι που τα προτιμούν είναι συλλέκτες, family offices, επενδυτικά funds τέχνης, ακόμα και πολυτελή brands που αποθηκεύουν vintage κομμάτια υψηλής αξίας. Μιλάμε για ονόματα και φορείς που αντιμετωπίζουν την πολιτισμική αξία των αντικειμένων τους όχι μόνο ως αισθητική εμπειρία, αλλά ως κεφάλαιο.
Η τιμολόγηση των αγαθών δεν είναι δημόσια. Υπάρχουν όμως εκτιμήσεις ικανές να δώσουν σαφή εικόνα. Ένας χώρος που φιλοξενεί έναν πίνακα μπορεί να κοστίζει περίπου 1.000 δολάρια τον μήνα, ενώ ένα μικρό ιδιωτικό δωμάτιο κυμαίνεται από 5.000 έως 12.000 δολάρια. Σε μεγαλύτερες περιουσίες, το κόστος μεταφράζεται συχνά σε ποσοστό επί της αξίας —-περίπου 0,5% έως 2% ετησίως. Αλλά αυτό δεν είναι το θέμα. Γιατί όταν διαχειρίζεσαι περιουσιακά στοιχεία αξίας εκατομμυρίων, το κόστος φύλαξης είναι απλώς λειτουργικό έξοδο. Αυτό που αγοράζεις δεν είναι χώρος. Είναι χρόνος, ευελιξία και κυρίως φορολογική αναβολή.
Kαταφύγια ανωνυμίας
Για τα free ports έχουν ανακύψει και ζητήματα νομιμότητας γύρω από την ύπαρξή τους. Ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης ενός πανάκριβου έργου τέχνης; Και τι γίνεται με την προέλευση των αντικειμένων; Τα free ports αυτά, λόγω της φύσης τους, μπορούν να λειτουργήσουν ως “τυφλά σημεία” του συστήματος. Οι επικριτές μιλούν για αποθήκες όπου ο πλούτος κρύβεται, όχι απλώς φυλάσσεται. Για μηχανισμούς φοροαποφυγής. Για χώρους όπου το χρήμα μπορεί να παρκάρει και ενίοτε να “καθαρίζει”.
Η πίεση προς την Ελβετία υπήρξε έντονη γύρω από τα free ports. Τα τελευταία χρόνια, το πλαίσιο φύλαξης έχει γίνει αυστηρότερο. Υποχρεωτική ταυτοποίηση τελικών δικαιούχων, αυξημένοι έλεγχοι προέλευσης, συνεργασία με διεθνείς αρχές. Όπως και αν έχει, ακόμα και αν στη νομική τους υπόσταση έχουν υπάρξει αλλαγές οι υποδομές αυτές δεν έχουν πάψει να είναι ελκυστικές. Ίσως απαντούν σε μια πραγματική ανάγκη. Σε έναν κόσμο όπου ο πλούτος είναι κινητικός και παγκοσμιοποιημένος, τα assets πρέπει να είναι εξίσου ευέλικτα. Η τέχνη δεν είναι πια μόνο πολιτισμός. Είναι επενδυτική κατηγορία. Ανταγωνίζεται ακίνητα, μετοχές, ακόμη και εναλλακτικές μορφές επένδυσης.
Οι χώροι αυτοί βρίσκονται ακριβώς εκεί: στη διασταύρωση τέχνης, χρήματος και εξουσίας. Προσφέρουν ασφάλεια, ουδετερότητα και κάτι ακόμα πιο πολύτιμο: αορατότητα. Τα free ports δεν είναι απλώς αποθήκες. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εμπράγματος πλούτος επιλέγει να υπάρχει.