Η «συναισθηματική καθοδήγηση» του Αμερικανού ψυχολόγου John Gottman δείχνει πώς η νέα αυτή συνθήκη μπορεί να γίνει αφετηρία για μια πιο ουσιαστική σχέση.
Όταν ένας γάμος τελειώνει, οι περισσότερες συζητήσεις επικεντρώνονται στα παιδιά, στην περιουσία, στην επιμέλεια και στη διαμονή. Πολύ λιγότερο συζητείται μια πιο σιωπηλή κρίση: εκείνη του πατέρα που ξαφνικά καλείται να αναλάβει μόνος του ρόλους που προηγουμένως μοιραζόταν ή, σε αρκετές περιπτώσεις, δεν είχε αναλάβει ποτέ πραγματικά. «Όταν χώρισα, με τρόμαζε η ξαφνική ελευθερία που μου δινόταν σχετικά με την ανατροφή των παιδιών μου», εξομολογείται ένας σαραντάρης πατέρας δύο αγοριών. Η φράση αυτή συμπυκνώνει μια εμπειρία που μοιράζονται πολλοί άνδρες: τον φόβο ότι θα αποδειχθούν ανεπαρκείς στον γονεϊκό τους ρόλο, ακριβώς τη στιγμή που η σύντροφος παύει να βρίσκεται δίπλα τους για να καλύψει τα κενά.
Το παλιό πρότυπο της πατρότητας
Η δυσκολία αυτή συνδέεται και με το κοινωνικό πρότυπο μέσα στο οποίο μεγάλωσαν γενιές ανδρών. Για χρόνια, η πατρική φιγούρα ταυτιζόταν με την επιβολή κανόνων και τη συναισθηματική απόσταση: ο πατέρας ήταν εκείνος που άφηνε συχνά τη φροντίδα και τη συναισθηματική στήριξη στη μητέρα. Όσο η οικογένεια λειτουργούσε γύρω από αυτόν τον καταμερισμό, το κενό μπορούσε να παραμένει αθέατο. Μετά το διαζύγιο, όμως, ο πατέρας βρίσκεται μόνος μπροστά σε καθήκοντα για τα οποία συχνά δεν έχει προετοιμαστεί συναισθηματικά: να παρηγορεί, να ακούει, να αναγνωρίζει τι νιώθει το παιδί και, πρωτίστως, τι νιώθει ο ίδιος.
Ο Αμερικανός ψυχολόγος John Gottman έγινε ευρύτερα γνωστός για τη «Μέθοδο Gottman» και την πολυετή έρευνά του γύρω από τις σχέσεις των ζευγαριών. Στο έργο του κεντρική θέση κατέχουν οι περίφημοι «Τέσσερις Καβαλάρηδες»: η κριτική, η περιφρόνηση, η αμυντική στάση και η συναισθηματική απόσυρση, τέσσερα μοτίβα επικοινωνίας που θεωρούνται ιδιαίτερα επιβαρυντικά για μια σχέση.
Η έρευνα του Gottman επεκτάθηκε και στη σχέση γονέα και παιδιού, με ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο οι γονείς ανταποκρίνονται στα συναισθήματα των παιδιών τους. Η στάση τους απέναντι στον θυμό, στη λύπη ή στον φόβο επηρεάζει την ικανότητα των παιδιών να κατανοούν και να ρυθμίζουν αργότερα τα δικά τους συναισθήματα. Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος του πατέρα, καθώς η συναισθηματική του παρουσία μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την ανάπτυξη του παιδιού.
«Συναισθηματική καθοδήγηση»: η μέθοδος του John Gottman
Μία από τις κεντρικές έννοιες στο έργο του John Gottman είναι το «emotion coaching», που αποδίδεται ως «συναισθηματική καθοδήγηση». Πρόκειται για μια προσέγγιση που αφορά όλους τους γονείς και αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση των πατέρων, καθώς έρχεται σε αντίθεση με το παραδοσιακό πρότυπο της συναισθηματικής απόστασης.
Η βασική αρχή είναι απλή: ο γονιός επιτρέπει στο παιδί να βιώσει τον θυμό, τον φόβο ή τη θλίψη του και το βοηθά να αναγνωρίσει, να ονομάσει και σταδιακά να διαχειριστεί αυτά τα συναισθήματα. Ο Gottman περιγράφει τη διαδικασία σε πέντε βήματα: ο γονιός αναγνωρίζει το συναίσθημα του παιδιού πριν αυτό κλιμακωθεί, το αντιμετωπίζει ως ευκαιρία εγγύτητας, ακούει με ενσυναίσθηση, βοηθά το παιδί να βρει τις κατάλληλες λέξεις για όσα νιώθει και, τέλος, το καθοδηγεί προς μια εποικοδομητική αντιμετώπιση του προβλήματος που προκάλεσε το συναίσθημα.
Στον αντίποδα βρίσκεται η απόρριψη ή η υποτίμηση των δυσάρεστων συναισθημάτων, όπως συμβαίνει με φράσεις «σταμάτα να κλαις» ή «δεν είναι κάτι σοβαρό». Έρευνες που συνδέονται με το έργο του Gottman έχουν συσχετίσει τη συναισθηματική καθοδήγηση με καλύτερη ικανότητα συγκέντρωσης και ρύθμισης των συναισθημάτων, λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς, καλύτερες κοινωνικές σχέσεις και αποτελεσματικότερη διαχείριση του στρες.
Το πρώτο βήμα ξεκινά από τον ίδιο τον πατέρα
Το πιο ενδιαφέρον, και ίσως το πιο δύσκολο, σημείο της προσέγγισης του Gottman βρίσκεται στην αφετηρία της: στον ίδιο τον ενήλικα. Για να μπορέσει ένας πατέρας να συνομιλήσει συναισθηματικά με το παιδί του, χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίζει τα δικά του συναισθήματα. Πρόκειται για μια δεξιότητα που αρκετοί άνδρες δεν είχαν την ευκαιρία να καλλιεργήσουν, έχοντας μεγαλώσει σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που συνέδεε την ανδρική ταυτότητα περισσότερο με τον έλεγχο και την αυτάρκεια.
Υπό αυτή την έννοια, το διαζύγιο μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο καμπής. Η αλλαγή στην καθημερινή σχέση με το παιδί φέρνει συχνά στην επιφάνεια συναισθήματα όπως η ενοχή, η θλίψη και ο φόβος της απόρριψης, τα οποία ένας πατέρας ίσως μέχρι τότε απέφευγε ή δυσκολευόταν να ονομάσει. Η αναγνώρισή τους μπορεί να ανοίξει τον δρόμο προς μια διαφορετική σχέση με τα παιδιά του, βασισμένη σε κάτι που απουσίαζε συχνά από την παραδοσιακή εικόνα της πατρότητας: μια ασφαλή συναισθηματική βάση.
Η προσέγγιση του John Gottman, λοιπόν, προσθέτει στον πατρικό ρόλο μια διάσταση που επί πολλές γενιές έμενε στο περιθώριο: τη συναισθηματική διαθεσιμότητα. Για έναν πατέρα μετά το διαζύγιο, αυτή μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική στην προσπάθειά του να ξαναβρεί τη θέση του στη ζωή των παιδιών του. Να μάθει να αναγνωρίζει όσα νιώθει και να δίνει χώρο στα συναισθήματα των παιδιών του, ώστε και εκείνα, με τη σειρά τους, να μάθουν να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται τα δικά τους.
Εξωτερική φωτογραφία:@ Βen White / Unsplash