Από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα έως τον «Ηγεμόνα» του Μακιαβέλι, η πολιτική σκέψη ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο αντίθετες αντιλήψεις.
Θα μπορούσε ένα διαχρονικό δίλημμα να περιγράψει την αγωνία του Δυτικού κόσμου; Από τη μία έχουμε την πλατωνική άποψη. Εκεί η διαλεκτική έρχεται για να αποθεώσει την ωριμότητα που πρέπει να διαθέτει κάθε εξουσία. Από την άλλη έρχεται ως αντίβαρο ο λιτός, στιβαρός ρεαλισμός του κράτους, όπως τον περιγράφει στα κείμενά του ο Μακιαβέλι.
Ο Πλάτωνας ονειρεύεται μια πολιτεία όπου η δικαιοσύνη και η γνώση καθοδηγούν τους ηγέτες. Ο Νικολό Μακιαβέλι περιγράφει έναν κόσμο όπου η πολιτική δεν υπακούει σε ιδεώδη αλλά στους κανόνες της ισχύος και της επιβίωσης. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο απόψεις εκτείνεται ένα από τα πιο διαχρονικά ερωτήματα της πολιτικής σκέψης: μπορεί η εξουσία να είναι αποτελεσματική χωρίς να χάνει την ηθική της; Παρά τη χρονική απόσταση, σχεδόν δύο χιλιάδων ετών, οι δύο στοχαστές μοιάζουν να συνομιλούν πάνω στο ίδιο πρόβλημα. Για το πώς πρέπει να κυβερνάται μια κοινωνία και ποιος είναι ο ρόλος της ηθικής μέσα στην εξουσία. Ο Πλάτων έγραψε την Πολιτεία γύρω στο 380 π.Χ., ένα από τα σημαντικότερα έργα της πολιτικής φιλοσοφίας.
Πλάτων: «Οι πόλεις δεν θα πάψουν από τα δεινά τους αν δεν γίνουν οι φιλόσοφοι βασιλείς ή οι βασιλείς φιλόσοφοι». (Πηγή: Πολιτεία)
Στο έργο του Πλάτωνα, ιδιαίτερα στην Πολιτεία, η πολιτική συνδέεται άρρηκτα με τη φιλοσοφία. Η δύναμη του ιδανικού κυβερνήτη έρχεται μέσα από τη σοφία του. Δεν είναι απλώς ισχυρός. Είναι ταυτόχρονα πνευματικά ανοιχτός στην ουσία των πραγμάτων. Η δικαιοσύνη και η ηθική λειτουργούν απελευθερωτικά για τους πολίτες.
Για τον Πλάτωνα, η εξουσία δεν είναι αυτοσκοπός, είναι ευθύνη. Η πολιτική οφείλει να υπηρετεί τη συνέχεια της αλήθειας. Όπως σημειώνει επίσης στην Πολιτεία: «Η δικαιοσύνη είναι να κάνει ο καθένας το έργο που του ανήκει». Για τον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο η ηθική δεν λειτουργεί τρομακτικά ή περιοριστικά στους πολίτες. Και, κυρίως, δεν αποτελεί εμπόδιο στην άσκηση πολιτικής, είναι το θεμέλιό της.
Μακιαβέλι: «Είναι καλύτερο για έναν ηγεμόνα να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν, αν δεν μπορεί να έχει και τα δύο». (Πηγή: Ο Ηγεμόνας)
Ο Μακιαβέλι, αντίθετα, αιώνες αργότερα από τον Πλάτωνα, στο μνημειώδες έργο του Ο Ηγεμόνας, που γράφτηκε το 1513, απομακρύνεται από την ιδεαλιστική αντίληψη του κλασικού Έλληνα φιλοσόφου. Για εκείνον η πολιτική δεν μπορεί να λειτουργήσει με βάση τις ηθικές επιταγές, αλλά έχει ως βάση την πραγματικότητα της εξουσίας. Ο ηγεμόνας οφείλει πάνω απ’ όλα και με κάθε μέσο να διατηρήσει το κράτος. Η σταθερότητα ξεκινά και τελειώνει σ’ εκείνον. Η σκληρότητα των αποφάσεών του είναι δικαιολογημένη. Εκείνη τονίζει τη συνεκτικότητα του κράτους που ηγείται.
Στον ίδιο τόνο ρεαλισμού, ο Μακιαβέλι γράφει επίσης: «Ένας ηγεμόνας που θέλει να διατηρήσει την εξουσία του πρέπει να μάθει να μην είναι καλός και να χρησιμοποιεί ή να μην χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση, ανάλογα με την ανάγκη». Για τον Μακιαβέλι, η εξουσία είναι πεδίο σύγκρουσης συμφερόντων, φόβου και στρατηγικής. Η επιτυχία ενός ηγεμόνα δεν κρίνεται από την ηθική του τελειότητα αλλά από την ικανότητά του να διατηρεί τη σταθερότητα και την τάξη. Σε έναν κόσμο αβεβαιότητας, η πολιτική του ηγέτη τονίζεται μέσα από την αποφασιστικότητα, την ευφυΐα, τη σκληρότητα.
Εδώ αναδύεται η βαθύτερη αντίθεση των δύο στοχαστών. Για τον Πλάτωνα, η πολιτική πρέπει να ανυψώνεται προς την ηθική αλήθεια. Για τον Μακιαβέλι, η πολιτική πρέπει να αναγνωρίζει την ανθρώπινη φύση όπως είναι και όχι όπως, πιθανώς, θα θέλαμε να είναι. Κι όμως, παρά τη διαφωνία τους, οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι απολύτως ασύμβατες. Η πολιτική πραγματικότητα φαίνεται να κινείται συνεχώς ανάμεσα σε αυτές τις δύο ανάγκες: τη χρήση της ηθικής ως μέσο συνοχής των κοινωνιών και την αποτελεσματικότητα της εξουσίας.
Ίσως γι’ αυτό, το δίλημμα ανάμεσα στον ιδεαλισμό του Πλάτωνα και τον ρεαλισμό του Μακιαβέλι παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα. Σε κάθε εποχή, οι κοινωνίες καλούνται να αποφασίσουν αν η πολιτική πρέπει να ακολουθεί τα υψηλά ιδεώδη της δικαιοσύνης ή να προσαρμόζεται στους κανόνες της δύναμης.
Πλάτωνας Vs Μακιαβέλι δηλαδή κάτι σαν να λέμε: Εύηχο Vs Αληθινό; Πολλοί ίσως βιαστούν να πιάσουν στασίδι στη μία ή την άλλη άποψη. Η ανάγκη για ασφάλεια όμως είναι κοινός τόπος, διαχρονικά, όλων μας. Στο τέλος, το ερώτημα δεν είναι ποια από τις δύο προσεγγίσεις είναι απόλυτα σωστή. Είναι πώς μπορεί να υπάρξει εκείνη η δύσκολη ισορροπία όπου η εξουσία παραμένει αποτελεσματική χωρίς να χάνει τον ηθικό της προσανατολισμό.
Γιατί ανάμεσα στον ιδεαλισμό του Πλάτωνα και τον ρεαλισμό του Μακιαβέλι εκτείνεται ακόμη το πιο δύσκολο ερώτημα της πολιτικής: πώς μπορεί η εξουσία να είναι ταυτόχρονα ισχυρή χωρίς να χάνει το ανθρώπινο στοιχείο της.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum