Δεν μιλάμε για εκείνο που έρχεται να συμπληρώσει την playlist της εβδομάδας πριν χαθεί, ίσως αμετάκλητα, από το ακουστικό μας τοπίο αλλά εκείνο που έχει κατοχυρωθεί στη μουσική μας συνείδηση ως κλασικό.
Το κομμάτι Bohemian Rhapsody των Queen μας δίνει το ιδανικό παράδειγμα. Όλοι το έχουμε ακούσει. Ηχογραφήθηκε το 1975, διαρκεί λιγότερο από έξι λεπτά και επιβιώνει έως τις μέρες μας ως σύμβολο της μαζικής κουλτούρας. Εντυπωσιακό, έτσι; Η φωνή του Φρέντι Μέρκιουρι επιστρέφει κάθε τόσο στα ραδιόφωνα, ενώ η παρουσία του τραγουδιού στις πλατφόρμες μοιάζει αυτονόητη. Και δεν σταματάμε εδώ. Το ακούμε σε ταινίες και διαφημίσεις, πωλείται ακόμη σε δίσκους, πωλείται ως ιδέα σε μπλουζάκια, κούπες καφέ και εισιτήρια για θεάματα που ανακυκλώνουν τον μύθο των Queen. Κάθε νέα εμφάνισή του αφήνει πίσω της ένα χρηματικό ίχνος. Στο φόντο των συμβολισμών και των συναισθημάτων που εκπέμπει το οπερατικό ροκ δημιούργημα των Queen έχει αναπτυχθεί μια βιομηχανία που επενδύει στην αντοχή του στον χρόνο.
Ένα μουσικό κομμάτι ή μια ολόκληρη δισκογραφία μπορεί πλέον να αγοραστεί, να πουληθεί και να ενταχθεί σε ένα επενδυτικό χαρτοφυλάκιο, όπως ένα εμπορικό ακίνητο ή μια εταιρική συμμετοχή. Ο ακροατής ακούει τον ήχο ενός πρώτου έρωτα, μιας εφηβείας ή μιας μακρινής νύχτας. Ο επενδυτής βλέπει μια προβλέψιμη σειρά μελλοντικών εισπράξεων. Το 2024, η Sony φέρεται να συμφώνησε να καταβάλει περίπου 1,17 δισ. ευρώ για τον κατάλογο των Queen και ένα ευρύτερο πακέτο δικαιωμάτων. Αν οι αριθμοί είναι ακριβείς, πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες συμφωνίες στην ιστορία της μουσικής. Ο ιαπωνικός όμιλος δεν αγόρασε απλώς το We Will Rock You, το We Are the Champions και το Another One Bites the Dust. Επένδυσε στη δυνατότητα του ρεπερτορίου του βρετανικού συγκροτήματος να επανεμφανίζεται στο μέλλον: σε ταινίες, θεατρικές παραγωγές, παιχνίδια, διαφημίσεις και προϊόντα που παρατείνουν τη ζωή του συγκροτήματος πέρα από τη φυσική παρουσία των μελών του.
Οι Queen έχουν πάψει προ πολλού να είναι μόνο τέσσερις μουσικοί. Είναι ο Φρέντι Μέρκιουρι με το στέμμα και την κάπα, η εμβληματική κιθάρα και το σγουρό μαλλί του Μπράιαν Μέι, μια οσκαρική κινηματογραφική βιογραφία και ένας κατάλογος τραγουδιών που μπορεί να αναγνωριστεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η αγορά δεν απέκτησε απλώς το παρελθόν τους. Αγόρασε το δικαίωμα να το επανασυσκευάζει στο μέλλον.
Ένα τραγούδι, δύο περιουσίες
Για τον ακροατή, ένα τραγούδι αποτελεί ένα ενιαίο καλλιτεχνικό γεγονός. Για τους δικηγόρους της μουσικής βιομηχανίας, χωρίζεται τουλάχιστον σε δύο περιουσίες. Η πρώτη είναι η σύνθεση: οι στίχοι και η μελωδία. Η δεύτερη είναι η συγκεκριμένη ηχογράφηση, το λεγόμενο master. Κάποιος μπορεί να ελέγχει το ίδιο το τραγούδι και κάποιος άλλος την εκτέλεση με την οποία έγινε διάσημο. Αυτός ο διαχωρισμός εξηγεί γιατί δύο συμφωνίες που μοιάζουν ίδιες μπορεί να αφορούν διαφορετικά κομμάτια της ίδιας δημιουργίας.
Ο Μπομπ Ντίλαν πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αποφεύγοντας τις εύκολες ερμηνείες. Στα 79 του, όμως, έδωσε στην αγορά μια απολύτως σαφή απάντηση για την τιμή του έργου του. Το 2020, η Universal απέκτησε το σύνολο του καταλόγου των συνθέσεών του: περισσότερα από 600 τραγούδια, από το Blowin’ in the Wind και το Like a Rolling Stone μέχρι το Knockin’ on Heaven’s Door. Το τίμημα δεν ανακοινώθηκε, αλλά εκτιμήθηκε σε περισσότερα από 300 εκατ. ευρώ. Υπάρχει η τέλεια ειρωνεία σ’ αυτή τη συμφωνία. Τραγούδια που συνδέθηκαν με την κοινωνική ανυπακοή και την αμφισβήτηση συγκεντρώθηκαν σε ένα εταιρικό χαρτοφυλάκιο. Δεν έχασαν την πολιτισμική τους δύναμη. Απέκτησαν, όμως, σαφή τιμή.
Ο Μπρους Σπρίνγκστιν ακολούθησε έναν ακόμη ακριβότερο δρόμο. Το 2021, η Sony απέκτησε τόσο τις συνθέσεις όσο και τις ηχογραφήσεις του, σε μια συμφωνία που εκτιμήθηκε περίπου στα 439 εκατ. ευρώ. Ο Σπρίνγκστιν δεν πούλησε απλώς το Born to Run, το The River ή το Dancing in the Dark. Μετέτρεψε πέντε δεκαετίες δημιουργίας σε άμεση ρευστότητα. Η Sony αγόρασε ένα κομμάτι της αμερικανικής μυθολογίας: εργοστάσια που κλείνουν, αυτοκινητόδρομους, εργατικές πόλεις, χαμένες ευκαιρίες και ανθρώπους που συνεχίζουν να οδηγούν επειδή δεν ξέρουν πού αλλού να πάνε. Οι ιστορίες που έγραψε και ερμήνευσε για την εργατική τάξη εξακολουθούν να ανήκουν στο κοινό τους. Τα δικαιώματα εκμετάλλευσής τους, όμως, ανήκουν πλέον σε έναν από τους ισχυρότερους ομίλους της παγκόσμιας μουσικής βιομηχανίας.
Η επιστροφή ενός παλιού τραγουδιού
Η αγορά μουσικών καταλόγων ενισχύθηκε από το streaming. Ένα τραγούδι δεν χρειάζεται πλέον να επανεκδοθεί για να επιστρέψει. Παραμένει συνεχώς διαθέσιμο, έτοιμο να ανακαλυφθεί από έναν αλγόριθμο, μια τηλεοπτική σειρά ή ένα βίντεο ελάχιστων δευτερολέπτων. Το Running Up That Hill της Κέιτ Μπους επέστρεψε στα charts σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την πρώτη κυκλοφορία του, χάρη στη σειρά του Netflix Stranger Things. Το Dreams των Fleetwood Mac γνώρισε νέα έκρηξη όταν συνόδευσε ένα viral βίντεο στο TikTok. Η επιτυχία δεν ακολουθεί πλέον μόνο τη γραμμική πορεία κυκλοφορίας, κορύφωσης και λήθης. Ένα παλιό τραγούδι μπορεί να περιμένει υπομονετικά την επόμενη σκηνή του.
Αυτό ακριβώς αγοράζουν οι εταιρείες: όχι μόνο όσα απέφερε μέχρι σήμερα, αλλά και την πιθανότητα μιας μελλοντικής επιστροφής. Μια σειρά, μια διαφήμιση αυτοκινήτου, ένα videogame ή μια κινηματογραφική βιογραφία μπορούν να ενεργοποιήσουν ξανά έναν ολόκληρο κατάλογο. Το παλιό τραγούδι έχει ένα ακόμη πλεονέκτημα. Έχει ήδη αποδείξει ότι επιβιώνει.
Ο Τζάστιν Μπίμπερ δεν περίμενε να γεράσει
Οι μεγάλες πωλήσεις δεν αφορούν μόνο καλλιτέχνες των δεκαετιών του 1960 και του 1970. Το 2023, ο Τζάστιν Μπίμπερ πούλησε στην Hipgnosis Songs Capital -επενδυτική εταιρεία μουσικών δικαιωμάτων που υποστηριζόταν από κεφάλαια της Blackstone- δικαιώματα που συνδέονταν με περίπου 290 τραγούδια του, τα οποία είχαν κυκλοφορήσει έως το τέλος του 2021. Η συμφωνία εκτιμήθηκε περίπου στα 176 εκατ. ευρώ. Ο Μπίμπερ ήταν μόλις 28 ετών όταν έγινε η συμφωνία. Δεν περίμενε να εξελιχθεί στον ηλικιωμένο θεματοφύλακα ενός κλασικού καταλόγου. Μετέτρεψε ένα μεγάλο μέρος των μελλοντικών και αβέβαιων εσόδων του σε ένα τεράστιο, άμεσο ποσό. Για τον αγοραστή, το Baby, το Sorry και το Love Yourself έγιναν επενδυτικό ρίσκο για τις δεκαετίες που θα ακολουθούσαν.
Η συμφωνία συμπυκνώνει τη λογική της αγοράς. Ο δημιουργός αποκτά σήμερα την αξία που διαφορετικά θα εισέπραττε σταδιακά. Ο επενδυτής αναλαμβάνει να περιμένει, ποντάροντας ότι τα τραγούδια θα συνεχίσουν να ακούγονται πολύ μετά την τελευταία τους εμφάνιση στα charts.
Η Τέιλορ Σουίφτ διάλεξε τον αντίθετο δρόμο
Δεν πούλησε. Πολέμησε για να αγοράσει πίσω το ρεπερτόριό της. Όταν οι πρώτες ηχογραφήσεις της Τέιλορ Σουίφτ άλλαξαν ιδιοκτησία χωρίς να έχει η ίδια τον έλεγχό τους, επέλεξε να τις ηχογραφήσει ξανά. Η σειρά των επανηχογραφήσεων ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2021 με το Fearless (Taylor’s Version). Ακολούθησαν τα Red (Taylor’s Version), Speak Now (Taylor’s Version) και 1989 (Taylor’s Version). Δεν ήταν απλώς νοσταλγικές επιστροφές σε παλιό υλικό. Ήταν επιχειρηματική αντεπίθεση απέναντι σε όσους είχαν διαχειριστεί παλαιότερα το έργο της. Η Σουίφτ έδωσε στο κοινό της τη δυνατότητα να στραφεί στις νέες εκδοχές που ήλεγχε η ίδια. Οι θαυμαστές ακολούθησαν. Η συναισθηματική τους αφοσίωση μετατράπηκε σε οικονομικό μοχλό πίεσης.
Τον Μάιο του 2025 ανακοίνωσε ότι είχε αποκτήσει ξανά τα masters των πρώτων έξι άλμπουμ της, μαζί με μουσικά βίντεο, φωτογραφίες και σχετικό αρχειακό υλικό. Η ιστορία της έκανε γνωστό στο ευρύ κοινό κάτι που μέχρι τότε έμοιαζε με σκοτεινή λεπτομέρεια συμβολαίων: το να γράφεις και να τραγουδάς ένα έργο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ελέγχεις τη διασημότερη εκτέλεσή του. Η Σουίφτ μετέτρεψε την ιδιοκτησία σε μέρος της δημόσιας ταυτότητάς της. Δεν παρουσίασε τη σύγκρουση ως τεχνική διαφορά με μια εταιρεία, αλλά ως μάχη του δημιουργού για το ίδιο του το παρελθόν.
Ποιος αγοράζει τελικά τη μνήμη;
Η αγορά μουσικών καταλόγων παρουσιάζεται συχνά ως ακόμη μία επενδυτική κατηγορία. Διαφέρει, όμως, από τα ακίνητα, τα ομόλογα ή τις εταιρικές μετοχές. Ένα fund μπορεί να αγοράσει το τραγούδι ενός πρώτου έρωτα, μιας διαδήλωσης, ενός γάμου ή ενός καλοκαιριού που δεν επιστρέφει. Δεν αγοράζει την ανάμνηση. Αποκτά, όμως, το δικαίωμα να εισπράττει από κάθε επόμενη επιστροφή της. Η μουσική βιομηχανία δεν εμπορεύεται πλέον μόνο τον νέο ήχο. Εμπορεύεται, πιο οργανωμένα από ποτέ, τη νοσταλγία, την αναγνωρισιμότητα και την αντοχή της πολιτισμικής μνήμης.
Ακόμη και σήμερα, που η προσωρινότητα μοιάζει να επιβάλλεται, η πολιτισμική μνήμη εξακολουθεί να ενδιαφέρει τους μεγάλους παίκτες της βιομηχανίας του θεάματος. Ίσως γιατί η συγκίνηση θυμίζει το μαύρο κουτί αεροπλάνου: επιβιώνει ακόμη και μετά τη συντριβή.
Φωτογραφίες: Getty Images/Ideal Image