Πριν κόψετε κάθε επαφή με κάποιο μέλος της οικογένειάς σας θέστε αυτά τα ερωτήματα, συμβουλεύει ειδικός.
Μπορεί ο πρίγκιπας Γουίλιαμ να έκοψε κάθε επαφή με τον αδελφό του Χάρι και το παράδειγμά του να ακολούθησε ο Μπρούκλιν Μπέκαμ, όμως, η απομάκρυνση από γονείς και στενούς συγγενείς δε εντοπίζεται μόνο στη βασιλική οικογένεια της Μεγάλης Βρετανίας και στις σελίδες των glossy περιοδικών. Πίσω από την αποξένωση ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας δεν υπάρχει πάντα ένα μόνο γεγονός που την πυροδοτεί. Συνήθως συνδέεται με μια σειρά παρεξηγήσεων, συναισθήματα και προσδοκίες που δεν έχουν καλυφθεί, ή συγκρούσεις που δεν έχουν επιλυθεί. Όσο για την πιθανή συμφιλίωση, αυτή δεν είναι εύκολη μόνο γιατί ο εγωισμός δεν το επιτρέπει, αλλά γιατί η κάθε γενιά και το κάθε μέλος ερμηνεύει διαφορετικά την ευθύνη και τον τρόπο που εκφράζεται η αγάπη.
Η αποξένωση σε ποσοστά
Η αποξένωση παρατηρείται ολοένα περισσότερα τα τελευταία χρόνια, με μελέτη του Πανεπιστημίου Κορνέλ να διαπιστώνει ότι το 27% των ενηλίκων δεν επικοινωνούν με κάποιο μέλος της οικογένειάς τους. Συγκεκριμένα, περίπου 67 εκατ. Αμερικανοί ηλικίας 18 ετών και άνω διέκοψαν την επαφή με κάποιο μέλος της οικογένειάς τους, με τους περισσότερους από εκείνους να νιώθουν αναστάτωση από αυτή τη ρήξη.
Από τους ερωτηθέντες, το 10% ανέφερε ότι έχει αποξενωθεί από έναν γονέα ή παιδί, το 8% από ένα αδελφό και το 9% από μέλη της ευρύτερης οικογένειας, συμπεριλαμβανομένων ξαδέλφων, θείων, ανιψιών και παππούδων. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η αποξένωση είναι ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο πρόβλημα που απλώς κρύβεται σε κοινή θέα.
Ανάλογα είναι τα ευρήματα έρευνας από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο, σύμφωνα με την οποία οι πατέρες σε ποσοστό 26% έχουν αποξενωθεί από ένα ενήλικο παιδί, ενώ μόλις το 11% των μητέρων έχουν ελάχιστη ή καθόλου επαφή με ένα ενήλικο παιδί. Εκτιμάται, δε, ότι ένας πατέρας σε ποσοστό 22% είναι περισσότερο πιθανό να διακόψει την επαφή από μια κόρη παρά από ένα γιο. Προκύπτει δε, ότι οι κόρες είναι λιγότερο πιθανό να απομακρυνθεί από τη μητέρα σε σύγκριση με τον γιο. Τα ενήλικα μαύρα παιδιά δεν αποξενώνονται τόσο από τη μητέρα τους όσο τα λευκά παιδιά, αλλά είναι πιο πιθανό να διακόψουν επαφή με τον πατέρα τους. Ταυτόχρονα, τα ενήλικα ομοφυλόφιλα παιδιά αποξενώνονται πιο εύκολα από τον πατέρα τους σε σύγκριση με τα ετεροφυλόφιλα.
Από την άλλη, σύμφωνα με την έκθεση που δημοσιεύθηκε στο Journal of Marriage and Family, η αποξένωση μπορεί να τελειώσει, με οκτώ στα 10 παιδιά (81%) να συμφιλιώνονται με την αποξενωμένη μητέρα τους και επτά στα 10 παιδιά (69%) με τον πατέρα τους.
Διαφορετικά είναι τα ποσοστά που προκύπτουν σε δημοσκόπηση του αμερικανικού YouGov: το 38% των Αμερικανών ενηλίκων είναι αποξενωμένοι από ένα μέλος της οικογένειας, με το 24% να μην επικοινωνεί με τα αδέλφια του, το 16% με τους γονείς, το 10% με ένα παιδί, το 9% με έναν παππού και γιαγιά και το 6% με ένα εγγόνι. Από εκείνους που απομακρύνθηκαν από τα αδέλφια τους, περίπου το 26-29% ισχυρίζονται ότι αποφάσισαν οι ίδιοι να μην έχουν επαφή, σε ποσοστό 19% ότι επρόκειτο για αμοιβαία απόφαση και το 18% ότι απλώς χώρισαν οι δρόμοι τους. Σύμφωνα με τη δημοσκόπηση, περισσότερα από τα 2/3 όσων έχουν αποξενωθεί από ένα παιδί ή εγγόνι θα εξέταζαν το ενδεχόμενο συμφιλίωσης, ενώ λιγότεροι από τους μισούς όσων έχουν αποξενωθεί από αδέλφια, παππούδες και γιαγιάδες ή γονείς θα το έκαναν. Από την άλλη, μόλις το 35% των παιδιών που έχουν αποξενωθεί από έναν γονέα δήλωσαν ότι θα ήταν πρόθυμα να συμφιλιωθούν.
Ανάμεσα στα πιο συχνά αίτια συγκαταλέγονται η σωματική, συναισθηματική ή σεξουαλική κακοποίηση, η χειραγώγηση, η εγκατάλειψη ή παραμέληση, τα ψέματα ή η προδοσία, οι συγκρούσεις. Όσοι γονείς έχουν απομακρυνθεί από τα παιδιά τους ανέφεραν ως βασική αιτία τα ψέματα και την προδοσία, τις αντικρουόμενες αξίες ή τον τρόπο ζωής, τις συγκρούσεις και τις συνέπειες του διαζυγίου.
Αποξένωση: μια σιωπηλή επιδημία
Σύμφωνα με τον κλινικό ψυχολόγο και συγγραφέα του βιβλίου «Κανόνες αποξένωσης: Γιατί τα ενήλικα παιδιά κόβουν τους δεσμούς και πώς να θεραπεύσετε τη σύγκρουση», Τζόσουα Κόλμαν, οι άνθρωποι «κόβουν» τους δεσμούς περισσότερο σήμερα για λόγους που δεν υπήρχαν στο παρελθόν. Όπως εξηγεί, η οικογενειακή ζωή έχει υποστεί δραματικές αλλαγές, αναδιαμορφώνοντας τον τρόπο που σκεφτόμαστε τους δεσμούς μεταξύ γονέων και ενήλικων παιδιών. Πλέον, η προστασία της ψυχικής υγείας έχει γίνει μεγάλη προτεραιότητα. Έτσι, πολλά ενήλικα παιδιά που απομακρύνονται συνειδητά από τους γονείς τους δε λαμβάνουν αυτή την απόφαση μόνο έπειτα από κακοποίηση λεκτική ή σωματική, αλλά για λόγους βαθύτερους. Και αυτό, σύμφωνα με τους ειδικούς, προκαλεί μεγαλύτερη αναστάτωση.
Η διακοπή των σχέσεων μπορεί να θεωρηθεί απαραίτητο και τολμηρό βήμα για την προστασία της υγείας του ανθρώπου που φεύγει με στόχο την προσωπική ανάπτυξη, την επιβεβαίωση της ταυτότητάς του, του σεξουαλικού προσανατολισμού, την πολιτική θέση ή απλώς την αναζήτηση της ευτυχίας και της ανεξαρτησίας. Πολλοί από τους γονείς που επισκέπτονται το γραφείο του Κόλμαν αναλαμβάνουν την ευθύνη για ό,τι συνέβη, αλλά πολλοί είναι και όσοι νιώθουν μπερδεμένοι και δεν κατανοούν τον λόγο της διακοπής. Ο ίδιος ο Κόλμαν έχει βιώσει την αποξένωση από την κόρη του όταν έπειτα από το δεύτερο γάμο του και την απόκτηση των μικρότερων παιδιών του, εκείνη αποτραβήχτηκε. Ο ψυχολόγος, ο οποίος έκτοτε έχει αποκαταστήσει τη σχέση του μαζί της, σε παλαιότερες δηλώσεις του χαρακτήρισε την εμπειρία «εφιαλτική». Μιλώντας, μάλιστα, στο podcast Where Parents Talk εξήγησε ότι η αποξένωση γονέα-παιδιού ήταν «ένα είδος σιωπηλής επιδημίας».
Τα ερωτήματα που πρέπει να τεθούν πριν το «αντίο»
Ο Κόλμαν, μιλώντας στην Washington Post, υποστηρίζει ότι πριν ειπωθεί το τελικό αντίο, πρέπει να τεθούν ορισμένα ερωτήματα:
–Έχω εκφράσει με σαφήνεια τις ανησυχίες μου; Όπως αναφέρει ο ειδικός, τα αποξενωμένα ενήλικα παιδιά μπορεί να υποστηρίξουν ότι ο γονέας τους ή άλλο μέλος της οικογένειάς τους είναι ναρκισσιστής ή συναισθηματικά ανώριμος. Παρότι, μπορεί πράγματι να ισχύουν αυτοί οι χαρακτηρισμοί, η χρήση αυτής της γλώσσας μπορεί να προκαλέσει έντονη αντίδραση. Οι περισσότεροι γονείς πιστεύουν ότι έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν για να μεγαλώσουν τα παιδιά τους και το ενδεχόμενο να ακούσουν ότι απέτυχαν τους πληγώνει και ταπεινώνει. Επομένως, σημασία έχει να συζητηθεί το ζήτημα που απασχολεί και να αναφερθούν οι λόγοι που έχουν οδηγήσει στην απομάκρυνση χωρίς διάθεση κριτικής, αλλά με διάθεση συζήτησης.
-Έχω αναφέρει ευθέως τι νιώθω και τι με έχει βλάψει; Ο Κόλμαν επισημαίνει πως σημασία έχει να εστιάσει κάποιος στην αντίδραση και όχι στον χαρακτήρα του άλλου και θέτει ως παράδειγμα το εξής: «Νιώθω ότι ήσουν πολύ αυστηρός μαζί μου μεγαλώνοντας, και αυτό με έχει κάνει να είμαι κι εγώ αυστηρή με τον εαυτό μου. Ίσως νόμιζες ότι έτσι θα έκανα το καλύτερο δυνατό, αλλά δεν ένιωθα έτσι. Ακόμα νιώθω ότι η γλώσσα που χρησιμοποιείς μαζί μου είναι πολύ επικριτική και θέλω αυτό να σταματήσει. Μερικές φορές μου παίρνει μέρες, αν όχι εβδομάδες, για να συνέλθω αφού περάσω χρόνο μαζί σου».
-Είμαι ανοιχτός να ακούσω τι έχουν να πουν; Είναι πιθανό όσα ειπωθούν να καλύψουν την άλλη πλευρά. Για αυτό το λόγο, ο ειδικός συστήνει στους γονείς να δείξουν ενσυναίσθηση, να αναλάβουν την ευθύνη και να εκφράσουν την πρόθεση να αλλάξουν, παρά να διαφωνήσουν. Απαραίτητο είναι η δοθεί ευκαιρία και χρόνος για να χτιστεί ξανά η σχέση και να μην ασκηθεί κριτική, ώστε τα παιδιά να αντιληφθούν ότι ακούστηκε η πλευρά τους.
-Έχω προβλέψει πόσος χρόνος θα χρειαστεί; Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η κατανόηση χωρίς αντίδραση και άμυνα είναι μια δεξιότητα που πολλοί γονείς δεν είχαν την ευκαιρία να καλλιεργήσουν. Μεγάλωσαν σε διαφορετικές εποχές και πιθανότατα δεν έλαβαν τα ίδια ερεθίσματα με τα παιδιά τους. Η αλλαγή θέλει χρόνο. Αντί να ερμηνεύουμε κάθε αστοχία τους ως πρόθεση να μας πληγώσουν, πρέπει να τη δούμε ως μέρος μιας δύσκολης διαδικασίας. Η παρέμβαση ειδικού μπορεί να βοηθήσει ώστε να χτιστεί η γέφυρα επικοινωνίας σε πιο γερές βάσεις.
-Έχω σκεφτεί τις συνέπειες; Είναι πιθανό ο γονιός να μην μπορέσει ποτέ να ανταποκριθεί σε αυτό που το παιδί έχει ανάγκη, να μην το πλησιάσει συναισθηματικά και να μην το στηρίξει όσο εκείνο θα ήθελε. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας είναι μια διαδικασία πένθους. Πριν αποφασιστεί η διακοπή της σχέσης, αξίζει να αναλογιστεί κανείς το «ντόμινο» των συνεπειών: η αποξένωση κλονίζει ολόκληρο το οικογενειακό οικοσύστημα. Συμμαχίες μεταξύ αδερφών διαλύονται, ξαδέρφια απομακρύνονται και παππούδες χάνουν την επαφή με τα εγγόνια τους. Μπορεί τελικά να επιλέξουμε αυτό το τίμημα, αλλά είναι σημαντικό να γίνει έχοντας πλήρη επίγνωση του κόστους για όλους τους οικογενειακούς δεσμούς.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image