Από τι κινδυνεύουν ακόμα και πώς θα ενταχθούν στην “κανονικότητα” σε επίπεδο διατροφής οι Ισραηλινοί όμηροι της Χαμάς που επέστρεψαν στην πατρίδα τους;
Με την ανακοίνωση της απελευθέρωσης των Ισραηλινών ομήρων από τη Γάζα, τα νοσοκομεία στο Ισραήλ βρίσκονται σε εγρήγορση για να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τις συνέπειες της μακρόχρονης αιχμαλωσίας και της εξαντλητικής έλλειψης τροφής, αλλά και έναν ύπουλο και δυνητικά θανατηφόρο κίνδυνο: το σύνδρομο επανασίτισης (refeeding syndrome).Το σύνδρομο αυτό αφορά τις μεταβολικές και ηλεκτρολυτικές διαταραχές που μπορεί να προκληθούν όταν ένας οργανισμός, ο οποίος έχει βιώσει παρατεταμένη υποθρεψία ή ασιτία, αρχίζει ξαφνικά να δέχεται αυξημένη διατροφική πρόσληψη.
Οι μεταβολές στον οργανισμό
Σε καταστάσεις παρατεταμένης έλλειψης τροφής, ο οργανισμός επιχειρεί να επιβιώσει με τους διαθέσιμους εσωτερικούς μηχανισμούς: Τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες, οι αποθήκες γλυκογόνου εξαντλούνται, και ο οργανισμός στρέφεται σε λιποδιάσπαση (καύση λιπών) και αργότερα σε πρωτεϊνόλυση (διάσπαση πρωτεϊνών, δηλαδή μυϊκής μάζας) για να παράξει ενέργεια και να αντλήσει απαραίτητα υποστρώματα. Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, το μεταβολικό σύστημα προσαρμόζεται σε «κατάσταση επιβίωσης», επιβράδυνση βασικού μεταβολισμού, περιορισμό της έκκρισης ινσουλίνης, και αύξηση άλλων ορμονών όπως η γλυκαγόνη και οι κατεχολαμίνες.
Οι εσωτερικές αποθήκες ηλεκτρολυτών (φωσφόρου, καλίου, μαγνησίου), κυρίως ενδοκυτταρικά, μειώνονται σταδιακά. Ωστόσο, επειδή πολύ λίγο εισέρχεται ή αποδίδεται τροφή, τα επίπεδα στο αίμα μπορούν να παραμένουν σχετικώς φυσιολογικά έως τη στιγμή της επανασίτισης. Με άλλα λόγια, η υποθρεψία «κρύβει» σημαντικές εσωτερικές ανισορροπίες, τις οποίες μια πρόωρη χορήγηση τροφής μπορεί να αποκαλύψει με επικίνδυνο τρόπο.
H «καταιγίδα» της “διατροφικής” ερήμου
Όταν ξεκινήσει ξανά η παροχή θρεπτικών στοιχείων και ειδικά υδατανθράκων, ο οργανισμός «ανοίγει» τη μεταβολική διαδικασία γλυκόλυσης και αποθήκευσης ενέργειας. Η διαδικασία αυτή πυροδοτεί με τη σειρά της: Αύξηση ινσουλίνης, το σάκχαρο στο αίμα αυξάνεται, και το πάγκρεας αντιδρά με παραγωγή ινσουλίνης: Κατεύθυνση γλυκόζης, φωσφόρου, καλίου και μαγνησίου προς το εσωτερικό των κυττάρων, για να εξυπηρετηθούν οι μεταβολικές ανάγκες της γλυκόλυσης, της σύνθεσης γλυκογόνου, πρωτεΐνης και λιπιδίων. Αυτές οι κινήσεις «τραβούν» τους ηλεκτρολύτες από το αίμα προς τα κύτταρα.
-Υποφωσφαταιμία (χαμηλός φωσφόρος στο αίμα), το πιο χαρακτηριστικό και επικίνδυνο γνώρισμα του συνδρόμου.
-Υποκαλιαιμία και υπομαγνησιαιμία -επίσης συχνές διαταραχές.
-Υπερφόρτωση υγρών και κατακράτηση νατρίου -λόγω της αυξημένης ινσουλίνης προάγεται η επαναρρόφηση νατρίου και κατακράτηση υγρών από τους νεφρούς.
-Έλλειψη θειαμίνης (βιταμίνη B1) -μπορεί να επιδεινωθεί, καθώς ο μεταβολισμός των υδατανθράκων απαιτεί τη συμμετοχή θειαμίνης, άρα με την χορήγηση υδατανθράκων αυξάνονται οι ανάγκες σε αυτή- η ανεπάρκεια της μπορεί να προκαλέσει νευρολογικά συμπτώματα.
Αυτές οι απότομες μεταβολές μπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρές επιπλοκές: καρδιακές αρρυθμίες, καρδιακή ανεπάρκεια, μυϊκή αδυναμία (συμπεριλαμβανομένων των αναπνευστικών μυών), νευρολογικά προβλήματα (σπασμοί, σύγχυση), κατακράτηση υγρών, και σε ακραίες περιπτώσεις θάνατο. Συχνά το σύνδρομο εκδηλώνεται τις πρώτες 4–5 ημέρες μετά την επανέναρξη της σίτισης.
Τι έγινε στη Γάζα
Οι συνθήκες κράτησης στη Γάζα, κατά τα δημοσιεύματα, καθιστούν το σύνδρομο αυτό υψίστης σημασίας: Υπάρχουν αναφορές ότι πολλοί όμηροι έπασχαν από σοβαρή υποθρεψία, με σημαντική απώλεια βάρους (μέχρι 20–25 κιλά) και καταστροφή μυϊκής μάζας. Το ισραηλινό Υπουργείο Υγείας προειδοποίησε τα νοσοκομεία να προετοιμαστούν για ασθενείς με σοβαρή υποθρεψία και ενδεχόμενο refeeding syndrome. Μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι ορισμένοι απελευθερωθέντες εμφάνισαν στομαχικές ενοχλήσεις ή πόνο όταν τους χορηγήθηκαν υπερβολικές ποσότητες τροφής με το που επέστρεψαν. Οι γιατροί ήδη προετοιμάζουν ειδικά πρωτόκολλα επανασίτισης με σταδιακή αύξηση ποσοτήτων και παρακολούθηση ηλεκτρολυτών, ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος της «καταιγίδας» μεταβολικών διαταραχών. Ενδέχεται να έχουν υπάρξει ήδη εν μέρει προσπάθειες σίτισης πριν ή κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης, για να μειωθεί ο κίνδυνος εκδήλωσης του συνδρόμου αμέσως μετά. Συνολικά, οι απελευθερωθέντες βρίσκονται σε ένα εξαιρετικά ευάλωτο σημείο: ο οργανισμός τους έχει «συρρικνωθεί» μεταβολικά, και κάθε βιαστική επανατροφοδότηση μπορεί να προκαλέσει κρίσιμες αντιδράσεις.
Η στρατηγική πρόληψης και αντιμετώπισης
Για να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος, οι γιατροί ακολουθούν δέσμες πρακτικών που ενσωματώνουν διεθνή κατευθυντήρια πρότυπα:
-Αξιολόγηση διατροφικού κινδύνου πριν τη διατροφή. Πριν δοθεί τροφή, γίνεται πλήρης βιοχημικός έλεγχος (ηλεκτρολύτες: φωσφόρος, κάλιο, μαγνήσιο, καθώς και νεφρική λειτουργία) και εκτίμηση της κατάστασης θρέψης του ασθενούς.
-Χορήγηση μικρών ποσών ενέργειας στην αρχή. Η διατροφή ξεκινά με πολύ χαμηλό θερμιδικό στόχο, για παράδειγμα, 10-20 kcal/kg/ημέρα, σχεδόν σαν «δίαιτα απώλειας», ώστε να προχωρήσουν με ασφάλεια οι μεταβολικές διεργασίες. Σταδιακά, και μόνο υπό παρακολούθηση, αυξάνεται η πρόσληψη ενέργειας κάθε 1-2 ημέρες.
-Συμπληρώματα ηλεκτρολυτών και βιταμινών. Εφόσον διαπιστωθεί υποφωσφαταιμία, υποκαλιαιμία ή υπομαγνησιαιμία, χορηγούνται ενδοφλεβίως ή από του στόματος τα απαραίτητα στοιχεία για άμεση διόρθωση των τιμών. Επιπλέον, συχνά χορηγείται θειαμίνη (βιταμίνη B1) πριν την έναρξη σίτισης τις πρώτες ημέρες για προφύλαξη. Όπου κρίνεται απαραίτητο χορηγούνται επιπλέον βιταμίνες και ιχνοστοιχεία.
Συνεχής παρακολούθηση
Καθημερινές ή πολύ συχνές μετρήσεις ηλεκτρολυτών, γλυκόζης, νεφρικής λειτουργίας, καθώς και παρακολούθηση της κλινικής κατάστασης (αρτηριακή πίεση, καρδιακή συχνότητα, σημειολογία από πνεύμονες) είναι απαραίτητες. Αν εμφανιστούν σημεία δυσφορίας (αρρυθμίες, μυϊκή αδυναμία, δύσπνοια), η διατροφή και η θεραπεία τροποποιούνται άμεσα. Μόλις η ισορροπία ηλεκτρολυτών αποκατασταθεί και εξεταστεί η ανοχή, μπορεί να αυξηθούν οι θερμιδικές προσλήψεις και να τεθεί μεγαλύτερη ποικιλία τροφών, πάντα προσεκτικά και σταδιακά.
Ολοκληρωμένη φροντίδα και αποκατάσταση
Παράλληλα με τη διατροφική υποστήριξη, απαιτείται φυσιοθεραπεία, υποστήριξη της μυϊκής μάζας, ψυχολογική υποστήριξη και παρακολούθηση των επιπλοκών που ενδέχεται να έχουν δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια της στέρησης.
Το σύνδρομο επανασίτισης δεν είναι μια θεωρητική απειλή· είναι ένα πραγματικό, τεκμηριωμένο ιατρικό φαινόμενο που έχει προκαλέσει θανάτους σε απελευθερωμένους κρατουμένους, ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμου ή λιμού (όπως μετά το τέλος του αποκλεισμού του Λένινγκραντ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο). Σε περίπτωση των απελευθερωθέντων ομήρων του Ισραήλ, το ρίσκο είναι αυξημένο: οι οργανισμοί τους είναι ήδη εξουθενωμένοι, και τα εσωτερικά αποθέματα ηλεκτρολυτών πιθανότατα έχουν εξαντληθεί. Μία απότομη και «γενναιόδωρη» σίτιση μπορεί να προκαλέσει μια καταιγίδα μεταβολικών διαταραχών, με σοβαρές συνέπειες για την καρδιά, τους μύες και το νευρικό σύστημα.
Η σωστή διαχείριση απαιτεί ψυχραιμία, προσοχή και μέθοδο, όχι σπριντ για γρήγορη «ανάρρωση». Ήδη τα ισραηλινά νοσοκομεία έχουν λάβει εντολές να ακολουθήσουν αυστηρά πρωτόκολλα, εφαρμόζοντας τα βήματα που περιεγράφηκαν παραπάνω -για να αποφύγουν το «δώρο που θα μπορούσε να σκοτώσει». Καθώς οι πρώτοι όμηροι φθάνουν στα νοσοκομεία, οι γιατροί θα παρακολουθούν στενά κάθε αλλαγή στην κλινική και βιοχημική τους εικόνα. Η ομαλή, σταδιακή επανένταξη της διατροφής τους προσφέρει τη μόνη ρεαλιστική ελπίδα να ανακάμψουν χωρίς επιπλοκές και να επανέλθουν στη ζωή με ασφάλεια.
Συμπέρασμα
Το σύνδρομο επανασίτισης αποτελεί ένα σοβαρό ιατρικό φαινόμενο το οποίο παρότι είναι λιγότερο γνωστό στο ευρύ κοινό, μπορεί να αποβεί εξίσου επικίνδυνο με τον υποσιτισμό. Χρειάζεται πολύ προσεκτική αξιολόγηση κλινικών δεικτών και ηλεκτρολυτών αλλά και στενή παρακολούθηση καθόλη τη διάρκεια της θεραπείας. Η διαχείριση του απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση και αυστηρή εξατομίκευση καθώς «οι συστάσεις δεν υποκαθιστούν την ιατρική κρίση» σύμφωνα με την Αμερικανική Εταιρεία Παρεντερικής και Εντερικής Διατροφής (ASPEN). Συνοπτικά, η αντιμετώπιση του παρατεταμένου υποσιτισμού δεν είναι μια απλή χορήγηση θερμίδων αλλά μια σύνθετη διαδικασία αποκατάστασης της θρέψης.
*Ευχαριστούμε τη Διαιτολόγο-Διατροφολόγο με ειδίκευση στην Κλινική Διατροφή Μαριαλένα Δοντά.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image