Για εμάς, τους επιβάτες, ο χώρος του αεροπλάνου είναι ένας τόπος ψευδαίσθησης. Το πλήρωμα μας υποδέχεται χαμογελαστό, οι παραλείψεις μας αντιμετωπίζονται απαλά, ενώ πετώντας κάνουμε παύση στην καθημερινότητα.
Στο φόντο της δικής μας άνεσης υπάρχει ένα αόρατο πεδίο ανταγωνισμού. Το αεροδρόμιο όπου θα πετάξει μια εταιρεία και, κυρίως, η ώρα αναχώρησης ή άφιξης των αεροσκαφών της είναι κρίσιμη και μετρήσιμη αξία. Το δικαίωμα της να απογειωθεί ή να προσγειωθεί σε συγκεκριμένο αεροδρόμιο, συγκεκριμένη ώρα, κοστίζει ακριβά. Στην εμπορική αεροπορία αυτή η ώρα απογείωσης ή προσγείωσης λέγεται slot.
Ακριβά παραδείγματα
Το 2016 η Oman Air, ο εθνικός αερομεταφορέας του Ομάν, θέλησε να αναβαθμίσει την παρουσία της στη Βρετανία. Φέρεται να πλήρωσε περίπου 66 εκατομμύρια ευρώ στην Air France-KLM για ένα ζεύγος slots -δηλαδή για δικαίωμα προσγείωσης και απογείωσης σε συγκεκριμένες ώρες- στο κύριο αεροδρόμιο του Λονδίνου, το Heathrow. Δεν ήταν ενοίκιο για έναν χρόνο. Ήταν μεταβίβαση δικαιώματος άφιξης και αναχώρησης. Η Oman Air δεν αγόρασε διάδρομο, κτίριο ή αεροπλάνο. Αγόρασε κάτι που φαινομενικά ακούγεται απλό. Τη δυνατότητα να μπαίνει στο πρόγραμμα του πιο αξιοσέβαστου βρετανικού αεροδρομίου την ώρα που οι πελάτες της θέλουν να πετάξουν.
Ένα χρόνο νωρίτερα, η SAS, η σκανδιναβική αεροπορική εταιρεία, ανακοίνωσε ότι πούλησε ένα ζεύγος slots στο ίδιο αεροδρόμιο. Η συγκεκριμένη πράξη έφερε περίπου 53 εκατομμύρια ευρώ στα οικονομικά της αποτελέσματα. Το όνομα του αγοραστή δεν ανακοινώθηκε επισήμως. Ακόμη κι έτσι, το μήνυμα ήταν καθαρό. Μια αεροπορική μπορούσε να γράψει κέρδος στον ισολογισμό της, όχι πουλώντας αεροσκάφος του στόλου της, αλλά απλώς την ώρα πρόσβασης που κατείχε στο κύριο αεροδρόμιο του Λονδίνου.
Στο Gatwick, το δεύτερο μεγάλο αεροδρόμιο του Λονδίνου, η εικόνα είναι μια μικρογραφία του μεγάλου παραδείγματος του Heathrow. Το 2013 η easyJet συμφώνησε να αγοράσει από τη Flybe 25 ζεύγη slots -δηλαδή 25 πακέτα άφιξης και αναχώρησης- για περίπου 23,5 εκατομμύρια ευρώ. Η Flybe ήταν περιφερειακή βρετανική εταιρεία. Η easyJet, η βασίλισσα των low cost αεροπορικών ταξιδιών, αγόρασε χώρο για να μεγαλώσει στο πρόγραμμα του αεροδρομίου. Επένδυσε σε περισσότερες θέσεις στην καθημερινότητα του Gatwick.
Όταν το 2017 κατέρρευσε η Monarch, άλλη βρετανική αεροπορική εταιρεία, τα δικαιώματα απογείωσης και προσγείωσης που είχε σε Gatwick και Luton απέκτησαν αξία για τους πιστωτές της. Η εταιρεία είχε χρεοκοπήσει. Είχε περάσει στην ανυπαρξία. Το πρόγραμμά της, όμως, οι ώρες απογείωσης και προσγείωσης που κατείχε, εξακολουθούσε να έχει παλμό, αξία. Τα slots της εκτιμήθηκαν κάπου στα 70 εκατομμύρια ευρώ. Υπάρχει ακόμη μια λεπτομέρεια που, ίσως, κάνει το θέμα πιο ενδιαφέρον. Αν μια εταιρεία χρησιμοποιεί συστηματικά ένα slot, αποκτά προτεραιότητα να το κρατήσει και την επόμενη σεζόν. Αν δεν το χρησιμοποιεί αρκετά, μπορεί να το χάσει.
Ο μεγάλος παίκτης του Heathrow
Η British Airways έχει ιστορικά το μεγαλύτερο μερίδιο slots στο αεροδρόμιο του Λονδίνου. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχει απλώς ισχυρό στόλο. Έχει και προνομιακή θέση στο ημερολόγιο του πιο πολύτιμου αεροδρομίου της Βρετανίας. Έτσι δημιουργείται μια ετερόκλητη αγορά. Το αγαθό δεν είναι πλήρως ιδιωτικό, γιατί αφορά μια δημόσια και σπάνια υποδομή. Δεν είναι όμως και μια απλή κρατική υπόθεση, γιατί τα slots μπορεί να κοστίσουν δεκάδες εκατομμύρια στις ενδιαφερόμενες εταιρείες. Είναι κάτι ενδιάμεσο, δικαίωμα, προνόμιο, περιουσιακό στοιχείο υπό συνεχή διαμόρφωση.
Σύμφωνα με την IATA, το 2026 σχεδόν 400 αεροδρόμια στον κόσμο χρειάζονται συντονισμό για τις ώρες απογείωσης και προσγείωσης. Σε περισσότερα από 200, το σύστημα είναι πλήρες. Καμία εταιρεία δεν βάζει απλώς πτήση όποτε θέλει. Περίπου τέσσερις στους δέκα επιβάτες παγκοσμίως ξεκινούν το ταξίδι τους από τέτοιο αεροδρόμιο. Όταν μια ώρα και μια θέση σε κορεσμένο αεροδρόμιο κοστίζει 66 εκατομμύρια ευρώ, παύει να είναι τεχνική λεπτομέρεια. Γίνεται η απόδειξη ότι μια αεροπορική εταιρεία δεν ανταγωνίζεται τις άλλες ποντάροντας μόνο στην ηλικία των αεροσκαφών ή με την τιμολογιακή της πολιτική. Κομμάτι του ανταγωνισμού είναι και η πρόσβαση στο σωστό αεροδρόμιο τη σωστή στιγμή. Η καλή ώρα δεν συμπληρώνει το προϊόν. Πολύ συχνά είναι το ίδιο το προϊόν που κάνει όλη την πτήση εμπορικά βιώσιμη.
Τα slots δεν φαίνονται στον επιβάτη, αλλά καθορίζουν πολλά. Αν μια αεροπορική δεν βρίσκει καλή ώρα σε μεγάλο αεροδρόμιο, χάνει επαγγελματίες ταξιδιώτες, ανταποκρίσεις, premium πελάτες, κρίσιμα φορτία, συχνότητα, κύρος. Τα μεγάλα αεροδρόμια είναι σαν το βάζο με το μέλι που όλες οι αεροπορικές εταιρείες θα ήθελαν να δοκιμάσουν. Ο χώρος όμως δεν φτάνει. Το Schiphol, το βασικό αεροδρόμιο του Άμστερνταμ, η Φρανκφούρτη, ο μεγάλος κόμβος της Lufthansa στη Γερμανία, το JFK της Νέας Υόρκης και το Haneda του Τόκιο είναι παραδείγματα αεροδρομίων όπου η ζήτηση συχνά ξεπερνά τη διαθέσιμη χωρητικότητα. Ο ουρανός είναι μεγάλος. Οι πύλες του στη γη είναι λίγες και κοστίζουν ακριβά.
Τα slots μοιράζονται με κανόνες
Ο πιο γνωστός είναι το «use it or lose it»ν -χρησιμοποίησέ το ή χάσ’ το. Αν μια εταιρεία χρησιμοποιεί ένα slot αρκετά συχνά, συνήθως περίπου στο 80% της περιόδου, μπορεί να το κρατήσει και την επόμενη σεζόν. Έτσι δημιουργείται ένα είδος ιστορικού δικαιώματος. Δεν είναι ιδιοκτησία στα χαρτιά. Είναι ανανεώσιμο περιουσιακό στοιχείο. Όποιος έχει καλές ώρες τις φυλάει. Όποιος δεν έχει, δυσκολεύεται να τις αποκτήσει. Για τον επιβάτη, όλο αυτό εμφανίζεται έμμεσα. Σε ένα ακριβότερο εισιτήριο. Σε μια πτήση που φεύγει πολύ νωρίς ή πολύ αργά. Σε μια σύνδεση που δεν υπάρχει. Σε μια αγορά όπου ο ανταγωνισμός δεν είναι τόσο ελεύθερος όσο φαίνεται. Εμείς βλέπουμε πτήση. Το παραμύθι της απόδρασης είναι αρκετά δυνατό ώστε να μη βλέπουμε τις άλλες αφηγήσεις. Η εταιρεία, όμως, βλέπει δίκτυο. Το αεροδρόμιο μετρά πόσα αεροπλάνα, πόσες πύλες, πόσες αποσκευές και πόσους επιβάτες μπορεί να εξυπηρετήσει χωρίς να φρακάρει. Μέσα σ’ αυτή την πραγματικότητα η αγορά βλέπει αξία. Και όλοι κοιτούν το ίδιο πράγμα, μια ώρα.
Στον κόσμο των αεροδρομίων, η πιο μεγαλύτερη πολυτέλεια δεν είναι το lounge, ούτε η πρώτη θέση, ούτε το duty free. Είναι να έχεις δικαίωμα να φτάσεις και να φύγεις την ώρα που ο κόσμος λειτουργεί για τις ανάγκες σου. Ο ουρανός παραμένει απέραντος. Η είσοδος σε αυτόν όχι.
Φωτογραφίες: Getty Images/ Ideal Image