Το μεγαλύτερο χωριό με 21 εργαστήρια κεραμικής στην Πορτογαλία, όπου η τέχνη του πηλού περνά από γενιά σε γενιά.
Εύπλαστος και ζωντανός με κάθε κίνηση παίρνει διαφορετική μορφή. Τα χέρια τον καθοδηγούν, αλλά η καρδιά τον καθορίζει. Αρκεί ένα κομμάτι του για να αποτυπώσεις συναισθήματα, να εκφράσεις την αγάπη για πρόσωπα και τόπους και να μιλήσεις για όσα κρύβεις μέσα σου. Ο πηλός είναι κάτι περισσότερο από ένα απλό υλικό. Είναι κομμάτι της ιστορίας του τόπου του. Για τους κατοίκους του Σάο Πέδρο ντο Κορβάλ, στην καρδιά του Αλεντέζου της Πορτογαλίας, είναι μια παράδοση, μια βαριά κληρονομιά που ταξιδεύει από γενιά σε γενιά εδώ και αιώνες. Είναι η πηγή ζωής για ολόκληρο το χωριό.
Ζωντανή παράδοση
Το μικρό χωριό των μόλις 1.300 κατοίκων είναι το μεγαλύτερο κέντρο αγγειοπλαστικής της Πορτογαλίας. Αποτελεί έναν αυθεντικό πυρήνα χειροτεχνίας, με 21 εργαστήρια κεραμικής να εκτείνονται σε έναν κεντρικό δρόμο. Κάθε ένα από αυτά αφηγείται μια οικογενειακή ιστορία που συνεχίζει εδώ και δεκαετίες. Όλα μαζί συνθέτουν ένα μοναδικό οικοσύστημα γύρω από τον πηλό που έχει διαμορφώσει την ταυτότητα και την οικονομική δραστηριότητα του τόπου. Όπως αναφέρει ο δήμος Ρεγκουένγκος ντε Μονσαράζ, όπου υπάγεται το χωριό, η παράδοση της κεραμικής χρονολογείται από τους προϊστορικούς χρόνους, χάρη στην ύπαρξη κοιτασμάτων αργίλου με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ο πηλός ήταν η πρώτη ύλη που έπιασαν στα χέρια τους οι κάτοικοι για να κατασκευάσουν χρηστικά αντικείμενα για την καθημερινότητά τους, όπως δοχεία, κανάτες, γλάστρες. Ανάμεσα στους τροχούς κεραμικής και τους κλιβάνους ξεχώριζαν παραδοσιακά κομμάτια που κάλυπταν τις ανάγκες της αγροτικής εργασίας και της ζωής στο Αλεντέζου.
Σταδιακά, οι ανάγκες άλλαξαν και σε αυτές προσαρμόστηκε κι η παραγωγή. Παράλληλα με τα χρηστικά αντικείμενα, αναπτύχθηκε η ιδέα της διακοσμητικής πλευράς της κεραμικής. Περισσότερα χρώματα, πέρα από τις γήινες αποχρώσεις της ώχρας και του καφέ, άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους ενώ τα αντικείμενα δεν προορίζονταν μόνο για την κουζίνα, αλλά για τους υπόλοιπους χώρους του σπιτιού. Ζωγραφισμένα στο χέρι, τα πιάτα, οι κανάτες, τα μπολ αρχίζουν να στολίζονται με χαρωπά μοτίβα. Λουλούδια, γεωμετρικά σχέδια, ζώα, σκηνές από την αγροτική ζωή, όλα μέρος της ταυτότητας του Σάο Πέδρο ντο Κορβάλ.
Περπατώντας στο χωριό, αφουγκράζεται κανείς αυτή τη ζωντανή παράδοση και το σεβασμό στην ιστορία που αποπνέει κάθε δημιουργία. Ανακαλύπτει τα σύμβολα της περιοχής, όπως η λεκάνη alguidar, το μπολ tigela και το καπάκι testo, σε απλές εκδοχές από τερακότα, αλλά και σε πιο περίτεχνες παραλλαγές. Ο ταξιδιώτης, σε αρκετές περιπτώσεις, μπορεί να δει τη διαδικασία από κοντά. Πολλά εργαστήρια καλωσορίζουν τους επισκέπτες στον χώρο παραγωγής, επιτρέποντάς σας να παρακολουθήσουν εν ώρα εργασίας τους κεραμίστες να δουλεύουν τον πηλό. Από την αρχή, στον τροχό, μέχρι το ψήσιμο και τη ζωγραφική στο χέρι. Ορισμένα, μάλιστα, δίνουν τη δυνατότητα παρακολούθησης σύντομων μαθημάτων κεραμικής όπου οι συμμετέχοντες μπορούν να δοκιμάσουν να δημιουργήσουν κάτι με πηλό.
Μια λεκάνη alguidar δεν έλειπε από κανένα σπίτι
Το κυκλικό σκεύος alguidar που παίρνει το όνομά του από την αραβική λέξη «al-giDār», που σημαίνει «μεγάλο μπολ», δεν έλειπε από κανένα σπίτι. Οι χρήσεις του ήταν πολλές. Το χρησιμοποιούσαν για να ζυμώσουν ψωμί, για να πλύνουν τα πιάτα ή τα ρούχα, να κόβουν το κρέας, ακόμα και να πλένουν το νεογέννητο. Ήταν πρακτικό και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για σχεδόν τα πάντα, έτσι έγινε μέρος της καθημερινής ζωής στα πορτογαλικά σπίτια.
Οικογενειακή υπόθεση
Η τεχνική περνά από γονείς σε παιδιά. Από μικρή ηλικία οι ντόπιοι μυούνται στην τέχνη της αγγειοπλαστικής. Εξοικειώνονται με τον πηλό, τον τροχό, τη διακόσμηση. Δίπλα στους μάστορες, νέοι μαθαίνουν την τέχνη και σύγχρονοι κεραμίστες στέκονται στο πλευρό τους για να ρουφήξουν όση γνώση μπορούν παρακολουθώντας τα έμπειρα χέρια των μεγαλύτερων. Ανάμεσα σε εκείνους που διατήρησαν ζωντανή την τεχνική των προγόνων τους κι ο Ετζίντιο Σάντος, η οικογενειακή παράδοση του οποίου ταξιδεύει εδώ και πέντε γενιές. Ο Σάντος άρχισε να δουλεύει με τον πηλό στην εφηβεία του τώρα αποτελεί ένα ζωντανό σύμβολο της κεραμικής με το εργαστήριό του, Cerâmicas Egidio.
Εκεί, όλα ξεκινούν με ακατέργαστο πηλό που προέρχεται από τις όχθες του ποταμού Γκουαδιάνα. Με ακρίβεια και ευαισθησία, όπως αναφέρει ο ίδιος, ζυμώνεται ο πηλός και στη συνέχεια, με υπομονή και σεβασμό στο ρυθμό διαμορφώνεται. Ο Σάντος, όμως, δε φοβάται την καινοτομία παρά την αγάπη του στην παράδοση. Έτσι, ανακαλύπτει νέες μορφές και χρήσεις, πάντα σεβόμενος το παρελθόν. Λίγα μέτρα πιο μακριά, ο Ρούι Παταλίμ στο ομώνυμο εργαστήριο, είναι ο νεότερος από τους δεξιοτέχνες αγγειοπλάστες του Σάο Πέδρο ντο Κορβάλ. Έμαθε την τέχνη από τον θείο και τον πατέρα του και τώρα ο ίδιος τη διδάσκει στον ανιψιό του, αφού ο 15χρονος γιος του δείχνει να μην ενδιαφέρεται τόσο. Ο Παταλίμ προτιμούσε τον κεραμικό τροχό από τα βιβλία. Έτσι, αφοσιώθηκε πλήρως στην αγγειοπλαστική μαθαίνοντας να μεταμορφώνει ένα κομμάτι γης σε κάτι που μπορεί να βρεθεί στο τραπέζι, να περιέχει νερό ή λάδι και να διευκολύνει την καθημερινότητα.
Πώς διατηρούνται ζωντανές οι αναμνήσεις από ένα ταξίδι στο Σάο Πέδρο ντο Κορβάλ; Δε χρειάζονται πολλά. Ένα μικρό tigela όπου μέσα θα στάξουν μερικές σταγόνες ελαιόλαδου, είναι αρκετό για να μεταφέρει μαζί του ένα μικρό κομμάτι από το χωριό της αγγειοπλαστικής. Η γεύση του ελαιόλαδου και η αίσθηση του πηλού «παντρεύονται» αρμονικά, χαρίζοντας λίγες γευστικές στιγμές γήινης πολυτέλειας.